INSTAT vërteton kolapsin financiar

Sistemi i sigurimeve shoqërore dhe shëndetësore ndodhet në kolaps. Nuk janë më ekspertët e opozitës, as institucionet financiare ndërkombëtare që u bien kambanave të alarmit. Vetë Instituti i Statistikave, përmes një shifre të “thjeshtë”, provon krizën e thellë e vështirësisht të kthyeshme financiare. Sipas një ankete të realizuar nga INSTAT gjatë muajit qershor të vitit 2007, vetëm 56.4% e forcës së aftë për punë, janë realisht të punësuar. Kjo do të thotë 56.4% e personave të aftë për punë, po kontribuojnë aktualisht jo vetëm për “veten”, por edhe për të gjithë pjesën tjetër. Çka do të thotë se skema aktuale e pensioneve ndodhet në një gjendje kolapsi. Po ashtu, përfshihen këtu edhe sigurimet shëndetësore etj.
Gjergj Filipi, drejtor i Kërkimeve në Institutin AGENDA thotë për MAPO-n se kjo shifër është shumë dekurajuese. “Nuk është çudi që kemi një krizë të sistemit të pensioneve. Kjo shifër, që në fakt, INSTAT-i e ka paraqitur edhe në vlera të tjera, dëshmon për probleme shumë të rënda. Është një kolaps i vërtetë financiar”, vëren Filipi.
Ndërkaq vetë anketa duket se përbën një lajm të mirë, të paktën për sa i përket sistemit shtetëror të anketave e studimeve. Është hera e parë që bëhet një anketim i forcave të punës”, thotë Filipi. Drejtuesi i AGENDA-s shton se kjo është një nismë që duhet lavdëruar, por nga ana tjetër është një gabim i rëndë që nuk janë përfshirë edhe pyetje për pagat. Sipas Filipit, ndonëse në studim ka shumë të dhëna të vlefshme, relevanca e tij bie, duke qenë se mungojnë të dhëna për pagat. Kjo pasi ka persona që deklarojnë që janë të punësuar, ndoshta ngaqë kanë vështirësi me përkufizimin e termit, por nëse pyeten për pagën, mund të rezultojë se ajo nuk ekziston dhe rrjedhimisht nuk mund të konsiderohen të punësuar.

Punë me mik?
Ndërkaq, mënyra se si shqiptarët kërkojnë e gjejnë punë përbën një lajm shumë të keq në vetvete. Sipas anketës së INSTAT, mënyra kryesore nëpërmjet së cilës të papunët kërkojnë punë në vendin tonë është “nëpërmjet miqve/shokëve dhe të afërmve” – 82.6% e të papunëve kanë kërkuar punë nëpërmjet kësaj mënyre. Kjo metodë pasohet nga “nëpërmjet kërkimit në zyrën e punës” (31.2%), “aplikuar direkt tek ndonjë punëdhënës” (21.6%) dhe “studiuar lajmërimet në gazeta” (19.5%). “Është shokues fakti që sipas këtij studimi, rezulton se pjesa dërrmuese e shqiptarëve ende kërkojnë punë përmes miqve, çka ngre pikëpyetje mbi punën dhe efikasitetin e institucioneve përkatëse, të cilat përgjigjen për çështje që lidhen me punësimin”, vëren Filipi.
Në fakt, shifra e frikshme prej 82.6% dëshmon edhe për mungesë besimi te institucionet shtetërore, si dhe te vetë mënyra se si punësohen njerëzit. Punësimi mbi baza politike është një tjetër faktor, nëse merren parasysh valët e shkarkimeve sa herë që partia në pushtet ndërrohet, çka gjithmonë shoqërohet me “rifresktime” masive të punonjësve në administratën publike.
Nga ana tjetër, një shifër shqetësuese lidhet me faktin që rreth 60% e femrave të punësuara, punojnë në sektorin bujqësor, çka paraqet një punë të rëndë dhe nga ana tjetër, prapambetja e këtij sektori nuk justifikon përfshirjen e femrave në një masë kaq të madhe. “Ky është tregues i politikave të munguara të zhvillimit dhe i një tregu pune kaotik” thotë drejtori i Kërkimeve i Institutit AGENDA.

Luhatjet e tregut të punës
Shqipëria është një vend me rritje ekonomike (zyrtare) domethënëse prej pothuajse 6% në vit. Por rritja ekonomike nuk është shoqëruar me shtimin e vendeve të punës. Vendet e reja të punës kanë qenë modeste. Kjo natyrisht është një dëshmi e informalitetit por gjithashtu tregon se ka një ngërç midis mundësisë për punësim dhe punësimit të deklaruar, që është i lidhur me koston e fuqisë punëtore. Punëdhënësit privatë paguajnë për punonjësit e tyre edhe tatimin mbi të ardhurat nga puna edhe sigurimin shoqëror, masa e të cilit ka qenë e lartë. Ndërsa paga minimale rritet dhe sigurimi mbetet i lartë, për punëdhënësin privat kjo shndërrohet në një motivim mospagese. Ulja e masës së sigurimit shoqëror natyrisht që ishte një hap pozitiv, por ai duhet të mbahet dhe të vazhdojë të studiohet ende për të gjetur mundësi të reja nxitëse. Vetë Fondi Monetar Ndërkombëtar e ka këshilluar më shumë se një herë qeverinë, që të shohë mundësinë e uljes së kontributeve të sigurimeve.
Punësimi në total në shkallë vendi vazhdon të mbetet pothuajse në të njëjtat nivele çdo vit. Në 2007-ën të punësuar në sektorin shtetëror dhe privat jobujqësor, rezultojnë rreth 627 mijë. Struktura e punësimit sipas sektorëve për të punësuarit në moshë 15-64 vjeç tregon që punësimi në sektorin shtetëror përbën vetëm 15% të punësimit gjithsej. Femrat e punësuara kanë një pjesëmarrje më të madhe në sektorin privat bujqësor, ndërkohë që meshkujt janë më të angazhuar në sektorin privat jo-bujqësor (femrat përbëjnë vetëm afro ¼ e të punësuarve në sektorin privat jo-bujqësor).
Ndërsa, sektori privat (jo-bujqësor) vazhdon të ketë rritje duke llogaritur sipas INSTAT, rreth 447 mijë të punësuar. Kjo rritje për personat fizikë vazhdon të jetë kryesisht në fushën e tregtisë, riparimeve, shërbimeve dhe hotelerisë, ndërsa subjektet juridike janë përqendruar në industrinë përpunuese kryesisht në atë të industrisë së tekstileve dhe veshjeve, në fushën e ndërtimit dhe në fushën e tregtisë.
Struktura e punësimit sipas aktiviteteve ekonomike tregon një përqëndrim më të lartë të të punësuarve në: bujqësi (47.5%), tregti (11%), industri përpunuese (8.8%), ndërtim (8.3%).
Struktura e punësimit sipas grupprofesioneve, klasifikuar në bazë të nomenklaturës ISCO-88, paraqet një përqëndrim të lartë të të punësuarve në grupin e madh “Punëtorë të kualifikuar të bujqësisë dhe peshkimit” me 45%, ndjekur nga grupi “Zejtarë dhe punëtorë të zanateve të ndryshme” me 13% dhe grupi “Punëtorë të shërbimeve, shitblerjeve dhe dyqaneve” me 10%.

Punësimi i të rinjve në kaos
Sipas një studimi të Lëvizjes Mjaft! dhe Institutit AGENDA, punësimi i të rinjve përbën gjithashtu një sfidë bashkëpunimi të gjerë për sa kohë që për adresimin e tij duhet të përfshihen të gjithë aktorët shoqërorë: universitetet, bizneset, institucionet shtetërore, donatorët dhe mbi të gjitha qeveria. Statistikat flasin për një situatë tejet kritike të punësimit të të rinjve në Shqipëri. Konkretisht, shkalla e punësimit të grupmoshave të reja është rreth 20% më e ulët se shkalla kombëtare e punësimit. Gjithashtu, gjatë periudhës 2002 - 2005, punësimi i të rinjve nga mosha 15 deri në 32 vjeç ka shënuar rënie.
Në kontekstin e arsimit, 62% e të rinjve nga mosha 18 deri në 24 vjeç nuk frekuentojnë shkollat e mesme apo ndonjë proces alternativ edukimi apo trajnimi. Për të zgjidhur dilemën e tranzicionit drejt punësimit, në shumicën dërrmuese të rasteve të rinjtë shfrytëzojnë ndërhyrjet e të afërmve apo të njohurve.
INSTAT-i parashikon se popullsia në moshë pune gjatë kësaj dekade do të rritet me afërsisht 5% në vit dhe në vitin 2015 do të përfaqësojë 2/3 e popullsisë së përgjithshme. Për akomodimin apo shfrytëzimin e këtij potenciali nevojiten përmirësime konkrete në kapacitetin ekonomik te vendit në formën e incentivave apo politikave për hapjen e vendeve të reja të punës, pasi në të kundërt situata mund të shndërrohet në kundërproduktive.
Nga ana tjetër, publikimi “Të rinjtë në Evropën Juglindore dhe Azinë Qendrore: Nga politikat tek veprimet”, botuar në maj 2007 arriti në konkluzionin se në vitin 1989, është shënuar piku i peshës relative të popullsisë së re në të gjithë popullsinë, çka do të thotë se Shqipëria ka potencial të lartë të disponueshëm të forcave të punës në moshën më produktive për punë. Gjithashtu, duke gjykuar nga ritmet e rritjes mesatare vjetore të popullsisë në dekadat në vazhdim, vërejmë se Shqipëria pritet të vazhdojë të disponojë një avantazh krahasues të popullsisë së re karshi vendeve fqinje, e për rrjedhojë pritet të paraqesë një epërsi produktive nëse aplikohen instrumentet e duhur inkurajues të kësaj fuqie të re punëtore. Gjithashtu, mbetet dominuese pjesëmarrja e të punësuarve në sektorin bujqësor me afro 51%. Tregtia, transporti dhe ndërtimi janë sektorë të tjerë të ekonomisë që punësojnë më tepër njerëz në vend.
Përshtatja me realitetet e reja ka qenë mjaft e vështirë, sidomos për shkak të shkollimit të papërshtatshëm për të përballuar sfidat e ekonomisë së tregut. Madje edhe pas 17 vitesh tranzicion, sistemi arsimor dhe cilësia e tij ende vazhdojnë të mos i përgjigjen kërkesave të tregut për forca të kualifikuara pune, duke vonuar në këtë mënyrë një punësim deçent, sidomos të të rinjve. Gjithsesi, studimet universitare ofrojnë një avantazh për punësim, përderisa vetëm 1,8% e të papunëve janë me arsim të lartë. Ndërkohë që në udhëkryq për të gjetur një vend pune mbeten më shpesh poseduesit vetëm të diplomave të viteve të detyrueshme te shkollimit (arsim parauniversitar). Këta të fundit përbëjnë më shumë se gjysmën e kontingjentit të të papunëve të regjistruar.