Edukata zgjedhore dhe mediat në ShBA

Shkruan Eda Derhemi
derhemi@uiuc.edu

Një tjetër e martë kur amerikanët shkuan drejt kutive të votimit kaloi mes zhurmës mediatike që tani është bërë gati monotone. Por shumica e shfaqjeve televizive politike të darkës së të hënës, u morën shumë më pak me fushatën meqenëse shumica e sheh rezistencën që H. Clinton po ndërton, si një shenjë dëshpërimi dhe mungese koherence ideologjike dhe ndërgjegjeje partiake. Mediat këtu dine të numërojnë, dhe ajo është gjëja që bëjnë më mire e që besojnë më shumë: probabiliteti statistikor.
Megjithatë opinioni mbetet në pritje: veshngritur e syhapur më shumë se zakonisht. A do tërhiqet nga fusha e betejës së saj pragmatike e të hidhur këmbëngulësja Clinton në një çast fitoreje të thellë si ajo në Virxhinian e Perëndimit, apo do kërkojë të mbetet në garë me shpresën që fati mund ta ndihmojë të jetë kandidatja e vetme demokrate, qoftë edhe me koston e humbjes së unitetit demokrat dhe votave të shumicës në nëntor? Cfarë vjen më pas: veteranja e Washingtonit, në fakt e vetmja grua në ShBA-në e këtyre dekadave me një shans real për t’u bërë presidente, do vazhdojë të manipulojë elektoratin e saj të moshuar, proletar e të pashkollë (që këtu shpesh lexohet edhe si “racist”) në dëm të kandidatit më “të ri e të paeksperiencë”, apo do tërhiqet nga lodrat negative që ka perfeksionuar në Washington, për të mirën e vet? Po nëse Clinton vërtet rinis një rikthim të ri e të besueshëm në garë, a do ta detyronte Obamën të braktiste fushatën e tij pozitive dhe mesazhin për ndryshim të vërtetë, të mbështëtur me entuziazëm të paparë nga të rinjtë, universitetet, intelektualët dhe elektorati që i mbetet besnik racës? A do luante Obama me kartat e H. Clinton nëse kjo do të qe shpresa e tij e fundit për të dalë fitues? Dhe cili mes dy demokratëve do të qe më i aftë për të fituar në nëntor ndaj kandidatit të konservatorëve që kanë një damkë të merituar me djersë të të qenit pa skrupuj nëpër fushata?
Në fund të fundit gara Obama-Clinton së paku mund të lëvdohet se i mësoi amerikanët me risinë e pjesëmarrjes së ethshme dhe emocionale në një fushatë politike. Megjithatë jam skeptike për sa ka të bëjë ethja e votimeve të herëpashershme me përfaqësimin apo jo të masave të gjera amerikane në sistemin qeverisës. Ka më shumë të ngjarë që kjo të jetë përgjigje ndaj dëshirës instinktive për të soditur një luftë më të ashpër se zakonisht, të dy kandidatëve më të aftë se zakonisht, e luajtur nga mediat, që mezi presin të gjejnë një pre të re, me më shumë pasion se zakonisht. Pa dyshim paraja e harxhuar nëpër fushata (paraja e vogël, ajo që vjen nga njerëzit dhe jo biznesi), paraqitja mediatike, dhe entuziazmi popullor në rritje i shprehur edhe në numrat e jashtëzakonshëm të votuesve në qendrat e votimit, krijojnë iluzionin se vërtet në Amerikë po rizgjohen vitet 1960, dhe toni rrebel i masës së pazë e relativisht të vetëkënaqur po ringjallen. Do të qe e vërtetë se zëri i njerëzve dëgjohej apo përcillej në Washington, nëse votimet bëheshin mbi bazën e një deliberimi të vërtetë, një procesi meditues të ndërgjegjshëm, kritik e racional.
Problemi është që në “më demokratikun” e shteteve, po kaq sipërore është edhe mënyra sesi mediat, në këtë rast shumë më të fuqishme, luajnë me vëmendjen dhe opinionet njerëzore. Kjo bëhet më e vërtetë nga fakti se opinioni publik bazohet në një formësim e formim nga një sistem shkollor gjithnjë e më i dobët e nga ambiente shoqërore me nivel gjithnjë e më të ulët arsyetimi të edukuar. Nga analiza të ndryshme numerike të sondazheve vërehet se populli i përgjigjet më fort spinit mediatik sesa atij që vjen drejtpërdrejt nga kandidatët, e sidomos drejtpërdrejt nga paraqitja e programeve dhe vlerave të vërteta të tyre si udhëheqës të mundshëm. Kjo risjell në qendër të vëmendjes faktin se pa një shoqëri të përgatitur që t’i rezistojë manipulimit, dhe të aftë për zgjedhje të edukuar, përzgjedhja demokratike e një kandidati në cfarëdo niveli politik është e rënduar nga pesha e gabimit fatal. Mundësia manipuluese rritet nga sasia e pamatë e parave që kandidatët derdhin nëpër fushatat e tyre. Shembulli më i mirë i një gabimi (ndoshta fatal, por shpresojmë se jo), është zgjedhja e presidentit amerikan të tanishëm (apo të kaluar falë faktit që koha rrjedh), madje edhe për dy periudha presidenciale radhazi. Demokracia që kontrollohet nga korporatat dhe elitat politike shërbëtore të tyre, nuk mund të sjellë veç pjella monstruoze. Në fakt termi “demokraci” përdoret në këtë rast, veç për arsye historike dhe konvencionale. Amerikës do t’i duhen dekada të hedhë pas shpine cfarë ka prishur Bush për të, që ashtu si një fëmijë i llastuar e i pazgjuar (për të thënë më të mirën), por i fuqishëm, shkatërroi gjithcka që iu dha në dorë brenda e jashtë Amerikës.

Ne? Konsistentë në tendencën për të bërë zgjedhje të gabuara, por ama si trimi i keq me shokë shumë
Po çfarë është më mirë të zgjedhësh: një kokëbosh, e kokëfortë, e arrogant, të fuqishëm si Bush, apo një autokrat, e dinak, e përllogaritës, të fuqishëm si Putin, apo një tiran, e mizor, e të korruptuar, e tribial, të fuqishëm si Mugabe, apo një pjellë komplekse shumëkohore politike me shumicën e atyre që u thanë më sipër si Berisha?
Pra e mira e kësaj meseleje politike është se ne s’jemi vetëm në botë. Që nga demokracitë më në zë, tek ato më të reja e të pavërteta, njerëzit gabojnë në zgjedhjen e udhëheqësve. Dhe t’u tregosh shqiptarëve se çfarë dëmesh të pandreqshme sjell një zgjedhje e gabuar e politikanëve, është paradoksale në shumë plane dhe e tepërt. E sidoqoftë, kush më rregullisht se shqiptarët e më fort se ata, ka gabuar në këtë plan? Ne jemi kampionë të gabimit politik, dhe jo për një faj gjenetik, por për kulturë të ulët zgjedhore e deliberuese, për ofertë më të ulët e të kufizuar elitash politike, për varfëri më të thellë substanciale, që na bën më thjeshtë vegla të manipulimit politik për fare pak gjë, si drejtpërdrejt nga politikanët, si nga mediat tona të varura nga politikanët e po aq të interesuara për të mbajtur të pandryshuar statusquonë që u jep atyre një pozitë kontrolli në sistem. Nuk ka më të pazë sesa ne si popull, dhe politikanët tanë që hiqen si shumë të zëshëm brenda vendit (e si mund të jesh ndryshe para shurdhmemecëve politikë që megjithatë të duartrokasin), belbëzojnë ose heshtin në botë. Zëri i politikanëve tanë, i vogël e drithërues nga emocioni servil e pasiguria, ndihet veç kur duhet të lëpijmë të prapmen e më të fortit. Ne dëgjohemi vetëm në zërin e atij që bie dakord, jo të atij që lufton, që kundërshton, që mbron interesat e veta. Ne kemi interesa për aq sa na lejojnë e sa na e kanë caktuar kutin të tjerët.
Megjithatë, përse ka më shumë gjasa teorike që zgjedhja e bërë nga masat amerikane të ketë më pak gabueshmëri sesa ajo e jona?
Në fushatën presidenciale amerikane ka elementë që janë më të avancuar sesa ato korrespondues të Shqipërisë, por kufizimet në aftësinë e masave për zgjedhjen e kandidatëve janë të përbotshme, sido që të shkallëzuara sipas edukatës demokratike dhe zgjedhëse të njerëzve (dhe bazës ekonomiko-shoqërore e kulturore të kësaj edukate).
1. Procesi i fushatës në ShBA është i ligjësuar dhe i institucionalizuar në mënyrë gati perfekte dhe funksionon në mënyrë transparente. Kjo si në momentet e luftës nga ana e kandidatëve për të fituar zemrat (dhe mendjet?) e njerëzve, ashtu edhe në hapat drejt kutive të votimit dhe, më pas, numërimit të votave; Ne jemi ende tek faza e letërnjoftimeve, dhe s’dihet kur do dalim prej kësaj faze.
2. Gjithashtu ky proces i është nënshtruar një përballjeje të gjatë me kohën dhe me situata nga më të ndryshmet që e ka stabilizuar dhe përmirësuar drejt një përmbajtjeje dhe forme me konsensuale e parashikuese;
3. Përçapjet korruptuese të kandidatëve ose të të tjerëve ndaj tyre, kanë një shans e prirje shumë më të madhe se në Shqipëri që të demaskohen publikisht në media dhe të kenë pasoja ligjore të menjëhershme; Kjo ruan edhe kandidatin edhe zgjedhësin nga kryerja ose të rënët viktimë e korrupsionit;
4. Mediat amerikane përgjithësisht kanë një varësi më të ndërlikuar e të tërthortë nga fuqia politike sesa në Shqipëri, janë më të pasura, si pasojë kanë një zë më të plotë, kanë gazetarë më të përzgjedhur, e të disiplinuar e të përkushtuar në hulumtim. Megjithë faktin që mediat amerikane mbeten vegla të tregut dhe opinioneve të pronarëve të tyre, ka një traditë të gjatë së paku retorike të qëllimshmërisë për skrutinim (apo zhbirilim) të kandidatëve dhe planeve të tyre, dhe paraqitje të shumëanshme të cdo hapi që ata bëjnë, të meritave dhe dobësive të tyre; Ky ekuilibër në realitet shpesh prishet në dobi të sensacionit dhe sipërfaqshmërisë, prapë mbetet e hapur mundësia që një zë tjetër të verë në vend dëmin.
5. Veç kësaj, ekspozimi i njerëzve ndaj debatit publik, dhe si pasojë edhe pjesëmarrja e tyre në të, është më gjithëpërfshirës nëpërmjet televizionit, shtypit, radiove dhe sidomos internetit që në Shqipëri thuajse nuk ekziston si pjesë e fushatave zgjedhore. Por, siç e thashë në fillim të shkrimit, fuqia e mediave amerikane në vetvete është një thikë me dy presa: nëse mediat merren me tonet e ngjyrave të lëkurës së kandidatëve dhe aftësitë e tyre për të qarë në ambiente publike me dashje ose pa dashje, shtrembërohen vlerat e fushatës dhe manipulohet opinioni publik që rezulton në votim të gabuar; Nëse mediat bëhen prijëse të sqarimit dhe skrutinimit politik të ndryshimit që çdo kandidat mund të sjellë në arenën politike, atëherë ato bëhen pjesë aktive dhe e domosdoshme e asaj që Habermas e quan “sferë publike”, e vërtetë dhe jo e gënjeshtërt, funksionuese dhe jo thjesht formale. Një masë sigurie në ndalimin e abuzimeve mediatike, është vetë shumëllojshmëria e tyre, përfshirë mundësinë e qenies së mediavë të pavaruara, dhe jo në emër por në funksion;
6. Në raport me Shqipërinë, një masë proporcionalisht më e madhe njerëzish (sido që mbetet një pakicë) merr pjesë në zgjedhje me idenë se zgjedh një udhëheqës jo veç për familjen e vet, por edhe për kombin edhe për botën, pra ka një distancim më të madh mes interesit të vogël personal të zgjedhësit dhe vlerës politike të kandidatit (dhe kjo vjen si nga siguria më e madhe ekonimike, ashtu edhe nga edukata më e lartë zgjedhëse e këtij grupi)
7. Së fundi, por jo së paku, një popullsi më e madhe krijon më shumë shanse për kandidatë më të mirë dhe aftësi zgjedhëse më të lartë. Në këtë pikë Shqipëria është ajo që është, dhe pa u thelluar shumë, do thoja, jo për fajin e saj.