Armët shqiptare, një histori e errët

shkruan Skënder Minxhozi
skenderminxhozi@revistamapo.com

Nuk është sekret se Shqipëria ka qenë një vend i militarizuar, që konkuronte bindshëm fuqi rajonale si Greqia e Jugosllavia.
Revista MAPO po boton sot pjesë të një raporti të hartuar në fund të vitit 2005 nga organizata e njohur britanike Safeworld, ku i bëhet një analizë e hollësishme shifrore dhe faktike historikut të prodhimit, përhapjes, tregëtimit dhe shkatërrimit të armëve shqiptare. Një pasqyrë e detajuar që na lejon të kuptojmë sesi ka ardhur e është maisur problemi i amrëve në Shqipëri, cili ka qenë roli i qeverive pas viteve ’90, sa ka qenë prodhimi dhe ku janë kryer tranfertat jashtë vendit, cili është roli i MEICO-s, ndërmarrjes së eksportit të Ministrisë së Mbrojtjes në këtë mes dhe ku ndodhen aktualisht kapacitetet tona prodhuese apo edhe shkatërruese.
Sipas raportit të Safeworld, që prej vitit 1962 Shqipëria ka prodhuar municione, eksplozivë dhe armë të vogla e të lehta të ndryshme (psh, AK-47 kineze të modiï¬�kuara) në uzinat e prodhimit ushtarak të Gramshit, Mjekesit dhe Poliçanit. Uzina e Gramshit ï¬�lloi të prodhojë një model kinez të pushkës së tipit ‘Smirnov’ të kalibrit 7.62 mm me licence në vitin 1966 dhe modele AK-47 në 1974. Mjekesi përbëhet nga gjashtë uzina me venndodhje në qytetin e Elbasanit, të cilat prodhojnë eksplozivë me licence nga Bofors që prej vitit 1982. Poliçani, i specializuar në prodhimin e municioneve, prodhonte municione të kalibrit 7.62 x 39 mm, shtimje mortaje 82 mm, granada dhe mina antipersonel dhe midis viteve 1970–2 ï¬�lluan të prezantohen minat antitank dhe shtimjet 180 mm. raporti thotë se në periudhën midis viteve 1977–1985 nga Zvicra dhe Austria erdhën makineri të reja që mundësonin prodhimin e municionit të kalibrit 12.7 x 99 mm dhe 14.5 x 51 mm dhe shtimjeve të mortajave 60 mm, 107 mm dhe 120 mm. Për më tepër, Poliçani ishte pajisur për të prodhuar municion 19 mm për pistoletat e tipit Makarov dhe Parabellum. Është debatuar se uzinat shqiptare të prodhimit ushtarak kishin kapacitet të konsiderueshëm prodhues të armëve të vogla dhe të lehta. Për shëmbull, zyrtarë të Mnistrisë së Mbrojtjes deklaruan se Gramshi kishte kapacitet për të prodhuar 26,000 pushkë automatike në vit duke përdorur katër ose pesë modele të ndryshme.
Megjithatë, nga mesi i viteve 90, shumë nga pajisjet e prodhimit u prishën, ishin
grabitur ose kishin dalë jashtë përdorimit përsa i përket prodhimit të armëve të vogla dhe të lehta që të mund të konkurronin në tregun ndërkombëtar të armëve. Për shëmbull, uzina e prodhimit ushtarak në Poliçan, që kish të ngjarë të punësonte 4,000 njerëz për prodhimin e municionit dhe armëve të vogla dhe të lehta gjatë kulmit të saj në fund të viteve 60 dhe në ï¬�llim të viteve 70, u braktis në masë në vitin 1999. Sipas drejtorit të uzinës, në vitin 1990 u punësuan 3,200 punëtorë, por në 1994, u punësuan vetëm pak më shumë se gjysma e këtij numri (1,700). Nga viti 2004, ky numër kishte rënë në 900 dhe sot sipas raporteve ka vetëm 264 punonjës duke përfshirë sektorin e menaxhimit.
Më tepër se prodhimin e AVL (armë të vogla luftarake) dhe municionit për shitje në tregun ndërkombëtar të armëve, këto uzina ndihmojnë në ngritjen e fondeve për të forcuar buxhetin për modernizimin e Ministrisë së Mbrojtjes, duke transformuar AVL dhe municionet në produkte për shitje në tregun ndërkombëtar të hekurishteve të skrapit. Duhet vërejtur se uzina e Mjekesit bën prodhimin në shkallë të vogël të eksplozivëve komercialë.
Sipas një raporti të dorëzuar UNDDA (Departamentit të Kombeve të Bashkuara për Çështjet e Çmilitarizimit) ne 2004, Shqipëria nuk ka një ligj për prodhimin e AVL sepse nuk ka një politikë aktuale për prodhimin e AVL në Shqipëri ose fabrikim të tyre. Raporti deklaron se AVL nuk janë fabrikuar në uzinat ushtarake shqiptare që prej vitit 1990. Gjithashtu Shqipëria nuk ka prodhuar municion gjatë këtyre pesë viteve të fundit.
Megjithatë kjo nuk është e gjitha. Raporti i Safeworld na thotë se që prej vitit 1990 në uzinat e prodhimit ushtarak është bërë prodhimi dhe riparimi i armëve të vogla dhe të lehta dhe municioneve. Bazat e të dhënave në faqen e Internetit të NISAT (Organizatë Norvegjeze për parandalimin e përhapjes së armëve) tregojnë se Shqipëria prodhonte pushkë dhe karabina në Gramsh në vitin 2001 dhe u zbulua se kishte raste të kuï¬�zuara dhe të rralla të prodhimit të municioneve në uzinën e Poliçanit për eksport në Turqi dhe SHBA. Për shëmbull, drejtori i Uzinës Ushtarake të Poliçanit, Memli Kasapi, informoi ekipin studimor që ata vazhdojnë të prodhojnë pajisje 7.62 mm për përdorim ushtarak, shtimje 9 mm për Ministrinë e Brendshme dhe shtimje 85 mm për përdorim ceremonial.

Interesi turk
Sipas raportit që po botojmë duket se Turqia po tregon interes të veçantë për shikimin e mundësive në lidhje me prodhimin e municionit me licensë në Shqipëri. Ministri i atëhershëm i Mbrojtjes, Pandeli Majko deklaroi më 2005 se qeveritë shqiptare dhe turke po punojnë drejt hapjes së një linje të re prodhimi në uzinë për prodhimin në Poliçan. Në intervistat e kryera në korrik të vitit 2005, u konï¬�rmua se makineria e re e sjellë në Poliçan ngaTurqia, si linja e vetme e prodhimit po funksiononte në një tunel të nëndheshëm në Poliçan.

Ministria e Mbrotjes ”përgjegjëse”
Një detaj kurioz lidhur me debatin aktual mbi përgjegjësitë e asaj që ndodhi në Gërdec. Raporti thotë shprehimisht se ”Ministria e Mbrojtjes është përgjegjëse për menaxhimin e rezervave të armëve të vogla dhe të lehta dhe të municioneve. Ajo vendos për vendndodhjet e rezervave, bazuar në misionin dhe operacionet e detyrës dhe distancën e depos së rezervave nga zonat e banuara dhe rrjeti kombëtar i rrugëve”. Raporti shton se Ministria e Mbrojtjes ka marrë forma të ndryshme asistence në këtë fushë, pasi ka kërkuar të arrijë anëtarësinë në NATO.
Si pjesë e angazhimeve të saj në procesin e NATO-s për Partneritetin për Paqe, Forcat e Armatosura Shqiptare kanë ï¬�lluar një plan ristrukturimi që do të reduktojë ushtarakët shqiptarë në një fuqi të përgjithshme prej 35, 000 vetash në personel, me vetëm 6,000 ushtarë profesionistë deri në vitin 2010. Ky proces do të ketë dhe një sërë impaktesh mbi nivelet e rezervave dhe menaxhimit e sigurisë së tyre. Më pak depo dhe personel aktiv do të nënkuptojnë më shumë materiale ushtarake të tepërta dhe më pak personel për kryerjen e detyrave të ruajtjes. Kjo do të ketë një impakt mjaft negativ në depot tashmë të mbingarkuara.

Depot e armëve, shqetësim në rritje
Raporti i Safeworld hedh dritë edhe mbi një tjetër temë mjaft të nxehtë aktualisht. Sipas tij numri i depove të armëve dhe municioneve në Shqipëri aktualisht po ulet, me stoqe që po centralizohen progresivisht për sa i përket vendndodhjes së tyre. Për shëmbull, në vitin 1998 Shqipëria kishte 167 depo që përmbanin 917 magazina për armë të vogla dhe armatime të lehta, municion dhe eksplozivë.
Në vitin 2005, Shqipëria kishte 57 depo, me 474 magazina (195 prej të cilave janë tunele të nëndheshme). Në vitin 2002, këto depo mbanin 151,039 njësi të tepricave të armëve të vogla dhe të lehta. Mbyllja e shpejtë e numrit të madh të depove kishte cuar në mbingarkimin e madh në depot që kishin mbetur. Për shëmbull, në depon e municioneve në Mirakë, pikërisht jashtë Elbasanit, gjashtë magazina përmbajnë 3,600 tonë të llojeve të ndryshme të municionit, i cili është dyï¬�shi i niveleve të vitit 1990. Për më tepër, depoja ka gjithashtu gjashtë tunele të nëndheshme, ku secili prej tyre përmban 2,000 tonë municion. Raporti thotë se anëtarët e ekipit studimor hynë në dy prej magazinave dhe një prej tuneleve, ku arkat e drunjta të municioneve ishin bërë pirg nga dyshemeja deri në tavan. Magazinat nuk kishin më hapësirë për një zyrë të menaxherit të magazinës, megjithëse ata me kohë shpresojnë të arrijnë një fazë ku vetëm tunelet e nëndheshme do të përdoren për magazinimin e municionit, duke sigurar kështu që asnjë municion të mos magazinohet sipër tokës në atë vendqëndrim. Mungesa e paletës ose edhe e hapësirës për kamionat të tipit vinç pirun, brënda magazinave do të thotë se të gjitha arkat që ndodhen brënda magazinave sipër tokës do të duhen të lëvizen me dorë.

Depot, të pasigurta
Një aspekt tjetër i raportit të Safeworld është ai që trajton sigurinë e depove të municionit dhe armatimit. Shumë depo, thotë raporti, rrethohen me tela me gjemba, mbyllen me dyer druri e dritare me shufra dhe pak dritë nga jashtë, si masa kryesore sigurimi kundër vjedhjes. Nuk ka qen të stërvitur për ruajtje, sisteme alarmi apo sisteme survejimi me video.
Depot zakonisht ruhen nga ushtarë të keqpaguar të shërbimit të detyrueshëm, nga të cilët ka një numër të pamjaftueshëm, dhe në disa raste nga roja civile. Menaxheri i magazinës është përgjegjës të kontrollojë nëse magazinat janë mbyllur apo jo, që nuk ka shenja të hyrjes me forcë dhe se armët e vogla dhe të lehta dhe municionet nuk janë marrë, vijon raporti. Ekipi studimor u informua se në vitin 2003, vetëm tre pistoleta – dy pistoleta sportive dhe një pistoletë TT e prodhuar në Kinë, ishin raportuar si të vjedhura nga depot e Ministrisë së Mbrojtjes! Megjithatë, në korrik 2005 nga njësia tankiste në “Arshi Lengo” u faktua se ishte shitur material luftarak. Një fakt ky që tregon sesi shifrat që i janë ofruar ekspertëve të Safeworld, janë gjithsesi të pjesshme dhe mbulojnë vetëm një pjesë të të vërtetës për armët shqiptare pas fillimit të viteve ’90.