Diplomat pa dashje

Përgatiti Ymer Minxhozi

Tiranë, 1934-1935,
Një mision i çuditshëm

Rruga e gjatë për në Shqipëri më lodhi shumë dhe në zemër ndjeja një peshë të rëndë... Kur rri e mendon për udhëtimin në këtë vend, turkut i del përpara ose një goditje me shpatë nga prapa qoshes, ose një plumb në kokë pas shpine. Në kohën e Luftës Ballkanike (1912-1913) atje u vra e gjithë ushtria jonë, ndërsa komandantin e saj Riza Pasha, e therën natën në vilën e një pasaniku shqiptar, ku e patën ftuar si mysafir. Dhe ja sot, në këtë vilë që tani është pallati i mbretit Zog, pas disa ditësh më duhet të paraqes letrat kredenciale. Mbreti Zog paraqitet nëpër fotografi si një njeri i respektueshëm dhe miqësor, megjithatë ai ishte njeriu që arriti, nga ana e tij, të vrasë vrasësin e Riza Pashës dhe më pas t’i zerë vendin.
Thonë gjithashtu se në sallën ku mbreti pret ambasadorët e huaj, ai mban gjithnjë në tavolinë një parabel (pistoletë) në gatishmëri. Ç’është e vërteta, edhe unë kur po përgatitesha për rrugë, mora masat përkatëse dhe futa në çantë një pistoletë. Kur vapori iu afrua brigjeve shqiptare, m’u desh t’i gjeja kësaj arme një vend në xhepat e mi, gjë që s’ishte e lehtë. Por, siç doli më vonë, shqetësimet e mia kishin qenë të kota.
Dhe ja, para meje shtrihet Durrësi me rëra të bardha në breg dhe i rrethuar nga kodra të gjelbëruara, që kishin një pamje të këndshme, dhe që shpërndanin freski në atë mëngjes vjeshte. Nga bankina e skelës më përshëndesnin me dorë e më buzëqeshnin miq e të njohur...zemra m’u ngroh dhe m’u krijua përshtypja se, pas një ndarjeje të gjatë, po kthehesha në viset ku kisha kaluar fëmijërinë dhe rininë time.
Shefi i protokollit që kish dalë të më priste, e mbante kapelën në dorë dhe ecte rëndë-rëndë afër meje. Sekretari i ambasadës tonë, Teufik Beu, m’u afrua te veshi e më foli me zë të ulët: “Zoti ambasador, Lartmadhërisë së Tij, dy ditë më parë i ka vdekur e ëma. Do të ishte shumë me vend sikur t’i shprehnit ngushëllimet njeriut që ecën pranë jush”.
Unë s’kisha dëgjuar asgjë deri në atë moment për këtë vdekje. Por unë u vrenjta në fytyrë dhe thashë: “Më vjen shumë keq që në këto çaste, kur sapo kam zbritur në vendin tuaj të mrekullueshëm, nuk mund ta ndjej të plotë kënaqësinë time. Kam një keqardhje të thellë për fatkeqësinë që ka goditur Lartmadhërinë e Tij”. Mendoj se këto fjalë bënë që marrëdhëniet midis meje dhe miqve tanë shqiptarë të bëhen më të ngrohta.
Rruga mes Durrësit dhe Tiranës qe shumë e këndshme. Ajo ngjan me rrugët gjatë bregut të detit Egje në vendin tonë. Fusha të vogla, rrethuar me kodra të ulëta e të gjelbëruara, që vijnë valë-valë, shkurre në të dyja anët e rrugës, përrenj të vegjël me ujë të freskët, fshatra të vegjël me shtëpi të lyera me gëlqere të bardhë – të gjitha këto më kujtonin vendet ku kam lindur. Më bënin përshtypje sidomos fëmijët e fshatit, që na shikonin me kureshtje dhe qeshnin duke na përshëndetur, kur makinat tona kalonin pranë tyre; aty-këtu shihej ndonjë bari me mustaqe, që gjithashtu na përshëndeste me dorë. Si fëmijët, ashtu edhe barinjtë ishin të veshur me rroba të pastra dhe “kombëtare”. Gjatë gjithë rrugës deri në Tiranë nuk pamë asnjë leckaman.
Tirana ngjan me qytetet e vogla të Anadollit Perëndimor. Ndërtesa e ambasadës tonë është disi në periferi. Para se ta shihja vetë më sy, unë nuk kisha besuar se do të ishte një vilë kaq e përshtatshme për të jetuar.
Kënaqësinë më të madhe fillova ta ndjej në fakt pas dorëzimit të kredencialeve tek mbreti. Por që të bëhej kjo nuk ishte edhe aq lehtë. Pallati kishte shpallur dyzet ditë zie kombëtare për vdekjen e mamasë së mbretit Zog. Në të vërtetë, zia zgjati vetëm njëzet ditë dhe sipas fjalëve të vetë mbretit, kjo ishte bërë gjoja në shenjë nderimi për ambasadorin e Turqisë. Por edhe ky afat prej njëzet ditësh, duke ndenjur pa punë në pallatin tim “venecian”, m’u duk tepër i gjatë e i mërzitshëm.
Rregullat e protokollit përcaktonin që unë, gjatë gjithë asaj periudhe, nuk duhej të merrja kontakt me asnjeri. Unë nuk mund të filloja nga detyra ime zyrtare dhe vendin tonë vazhdonte ta përfaqësonte jo “shkëlqesia e tij ambasadori”, por sekretari i ambasadës me cilësinë e të ngarkuarit të përkohshëm. Teufik Beu nuk e pa të arsyeshme të më jepte as dokumentet dhe as çelësat e kasafortës, megjithëse aty s’kishte asgjë me rëndësi dhe nuk lejoi që unë të fillojë të përzihesha në punët e ambasadës. Me pak fjalë, në atë që quhej ambasadë, unë jetoja me statusin e mysafirit. Para meje shtroheshin gjellë nga më të shijshmet, dyshekë të pastër krejt të papërdorur deri atëherë, makina më priste te porta, e gatshme për të më shëtitur nga të doja. Por megjithatë, unë akoma nuk isha i zoti i gjithë këtij luksi. Në këto kushte, unë dhe gruaja ime jetuam për tre javë rresht si turistë, në këtë vilë të madhe.
Në mesditë, uleshim në Bujkun e ri që shkëlqente, me flamurin e vogël turk në krahun e shoferit dhe dilnim për shëtitje jashtë qytetit. Disa herë ndaleshim pranë kasolleve të fshatarëve, shijonim pamjet e fushave dhe maleve, uleshim në ndonjë kafe të vogël fshati dhe bisedonim me vendasit. Kishte prej tyre që flisnin dhe turqisht. Por pothuajse të gjithë, të mëdhenj e të vegjël, tregonin interesim e miqësi të tillë për ne, saqë me ta mund të merreshe vesh edhe pa e ditur gjuhën.
Shqipëria është një vend i bukur dhe populli i saj është fisnik. Është interesante të dihet, përse nga larg ky vend na dukej jo edhe aq tërheqës?! Unë munda t’i jap përgjigje kësaj pyetjeje vetëm pasi u njoha Shqipërinë zyrtare dhe me “shoqërinë e lartë” të saj. Konstatova me habi se të gjithë zyrtarët e lartë të vendit u ngjanin mosketierëve të “Pallatit të yjeve” (Pallati i sulltanit) ose të ngjashëm me ta, që ne i quajmë të zgjedhurit e pjesës evropiane dhe që jetojnë në vilat e Bosforit. Në qoftë se këtyre u shtojmë edhe nëpunësit e Portës së Lartë, atëherë del në sipërfaqe e gjithë kalbësira dhe myku i arkitekturës së shtetit osman.
Nga ku tjetër, veçse nga Pallati i yjeve dhe Porta e Lartë, mund të kuptohej në Shqipëri ky sistem qeverisës i shtetit mu në qendër të Evropës, sistem i cili mbështetej në dhunën dhe arbitraritetin në politikën e brendshme, duke i lejuar vetes luks dhe shpërdorime, ndërsa në politikën e jashtme varej nga shtetet e huaja?! Ku tjetër një shtet si Shqipëria mësoi t’ua shtrijë njërën dorë fqinjëve të Lindjes dhe tjetrën Perëndimit, në kërkim të vazhdueshëm të lëmoshës poshtëruese, ndërsa fëmijët e varfër të fshatit i refuzojnë dhuratat, edhe kur dikush ua jep me gjithë zemër?! Edhe këtu, ashtu si dikur tek ne, llumi dhe fundërrinat e kombit shpërthyen e dolën në sipërfaqe. Bijtë e vërtetë të këtij vendi, këta fshatarë të papërlyer, ashtu si këmishët e tyre të bardha, si zemra e tyre e pastër, si fytyrat e çelura dhe flokët e artë të fëmijëve, ashtu si dikur tek ne, i ka vënë përposhtë kjo shkulmë dhune.
Më qëlloi shumë mirë që m’u dha rasti të njihem dhe t’i adhuroj këta njerëz të mirë, përpara se të shkoja në audiencë tek mbreti Zog dhe përpara se të merrja kontakt me anëtarët e qeverisë. Ndryshe ndjenjat e mia për Shqipërinë do të mbeteshin të papëlqyeshme. Por, pa marrë parasysh këto që thashë, më duhet të pohoj se gjatë tetë muajve qëndrimi në Tiranë, me cilësinë e ambasadorit, të gjithë anëtarët e qeverisë, aristokratët e deri tek mbreti, më kanë pritur mjaft mirë.
Mbreti më rezervoi takim në një ambient të thjeshtë. Larg atij shkëlqimi të jashtëm torturues, që ishte karakteristikë e këtij monarku të vetëshpallur. Kompania e ushtarëve me uniformë bojë-qielli dhe doreza të bardha, e radhitur për të më përshëndetur, të krijonte përshtypjen e një skene operete. Sekretari i shtetit më thirri nga pragu i sallës ku po prisja: “Mbreti”. Unë u hodha nga vendi ku isha ulur dhe u drejtova për në dhomat e Ahmetit, duke u munduar ta mbaj veten me të madh, por mbreti më priti fare thjeshtë, më këmbë, dhe m’u drejtua në dialektin e pastër të Stambollit “Urdhëroni zoti Kadri”. Kjo mënyrë të drejtuari i vuri të gjitha në vendin e vet.
Mësova nga Lartmadhëria e tij, se mbreti na qenkësh edhe lexues i librave të mi. Këtë ma thanë edhe pjesëtarët e suitës së tij. “Veçanërisht ai pëlqen romanin tuaj “Nur baba” – thanë ata. Le ta pranojmë hapur, ky fakt ma përkëdheli egon e shkrimtarit, prandaj ka shumë mundësi që kjo të ishte arsyeja që nga ky takim i parë me Ahmet Zogun, unë dola me përshtypje të mira dhe që ai m’u duk shumë simpatik. Dhe ka shumë mundësi sërish, që po për këto arsye, mua më erdhi, më vonë, shumë keq, kur vendin e tij e pushtoi Italia fashiste. Edhe sot akoma, duke u ndodhur shumë larg nga ai, unë i ndjek me interesim ato që thuhen për të.
Por që t’i qëndrojmë besnikë të vërtetës, Zogu, ashtu si të gjithë monarkët e Lindjes, kishte mjaft të meta. Ai shkeli nëpër një rrugë të ndërlikuar, ndofta më saktë nëpër një rrugë të përgjakshme, për të arritur që të bëhej kryetar shteti. Me qëllim që të mbante postin e tij, ai krijoi një sistem mbrojtje e përgjimi si ai që ekzistonte në kohën e Abdyl Hamitit. S’ka asnjë dyshim se ai qe shumë i dhënë pas parave. Por pa marrë parasysh të gjitha këto, Ahmet Zogu qe, për vendin e tij, një njeri i rregullt. Ai i dha fund anarkisë, që kishte sunduar që nga koha e shpalljes së pavarësisë, krijoi një qeveri sipas shembullit të vendeve të civilizuara dhe e detyroi atë të drejtohet pak a shumë sipas normave juridike dhe zakonore. Më në fund, ai hapi shkolla dhe arriti më të vështirën – vendosi qetësinë dhe rregullin.
(Vijon në numrin tjetër)