-Cila është gjendja e tregut të botimeve në Shqipëri?
Problemet e shtëpisë botuese natyrisht që janë të lidhura me tregun e botimeve dhe me interesin që ka lexuesi për librin dhe me të gjithë procesin e botimit, pra që nga zgjedhja e autorit, zgjedhja e librit, zgjedhja e përkthyesit, organizmi i punës parapërgatitore, redaktimi i librit, paraqitja grafike etje, publiciteti dhe pastaj hallka e fundit që është librari dhe lexuesi. Këto janë raportet e besimit që janë mes lexuesit dhe botuesit, midis autorit, përkthyesit dhe kështu me radhë. Tek ne ka një treg libri që nuk është një treg shumë i stabilizuar, natyrisht ashtu sikurse është në përgjithësi gjithë problematika si ajo ekonomike, shoqërore në shoqërinë tonë dhe të gjithë këto ndikojnë dhe në tregun e librit. Ka vështirësi, por ka dhe një lexues të qëndrueshëm, i cili është gjithmonë i interesuar për librin sidomos për letërsinë e mirë. Por këtu është dhe problemi se sa informacion ka për lexuesin, për librat e rinj, për autorët dhe botimet e mira, për cilësinë e tyre etj, por shpeshherë lexuesi qëllon të mos marrë atë që do dhe në këto raste ai ftohet me librin, ftohet me botuesin, ftohet me librarinë etj. Pra me këtë duhet të kuptojmë që profesionalizimi i botuesit është shumë i rëndësishëm që të jemi në gjendje të japim një libër të mirë të paraqitur ashtu siç duhet me një shqipe të pastër, të kuptueshme, artistike dhe natyrisht që të respektojmë dhe origjinalin. Flas për ato raste kur është përkthim nga letërsia e huaj në gjuhën shqipe.

-Si janë raportet mes botuesit dhe shkrimtarit në Shqipëri?
Raportet tona janë si çdo raport tjetër midis atij që propozon një gjë për të botuar, ose është botuesi që e kërkon dhe nëse libri është me vlerë natyrisht që botuesi është i interesuar që ta botojë, nëse është i pavlerë ai vendos të kundërtën, pra është botuesi ai që vendos për ta botuar ose jo librin dhe kjo gjithmonë në raport me autorin.

-Si botues si mendoni për nivelin e letërsisë shqipe. Si paraqitet ajo për lexuesit?
Letërsia shqiptare për mendimin tim është në nivel mesatar, aty ku ka qenë. Ne po të duam ti bëjmë qejfin vetes mund të themi që ne jemi të parët në sport, të parët në ekonomi etj. Por ne nuk mund të jemi të parët asgjëkund ashtu sikurse nuk jemi dhe të parët dhe në letërsi. Ne kemi mësuar nga historia e njerëzimit që çdo gjë shkon pak a shumë me të njëjtin hap, por ka ndonjëherë përjashtimi siç është rasti i shkrimtarit Ismail Kadare që është një përjashtim nga ky rregull, por siç kanë thënë latinët përjashtimi forcon rregullin. Pra letërsia jonë ka nivel mesatar, shpeshherë ato autorë shqiptar që i gjejmë në treg janë akoma më poshtë mesatares. Ka dhe autorë të dobët, ka letërsi të dobët, ka prozë dhe poezi të dobët dhe për fat të keq nga ne botuesit apo dhe akoma më keq nga ne librarët u shiten lexuesve për flori në një kohë kur ata janë kallp, pasi kanë një nivel të dobët. Pra kjo është arsyeja që letërsia e huaj është më e pëlqyer, më preferuar në tregun shqiptar të librit, por kjo nuk ndodh vetëm tek ne. Edhe në ato vende ku ka letërsi të mirë dominon letërsia e huaj. Kështu letërsia italiane dhe franceze është shumë e mirë, por megjithatë ajo që dominon në tregun e tyre është letërsia e huaj sepse në një botë të hapur nuk mund të ketë kufi letërsia e huaj apo letërsia e vendit. Kjo është paradoksale që të mbulosh tregun e librit me letërsinë e vendit tënd sado nivel të mirë që të kesh, kurse në rastin tonë për mendim tim letërsia jonë nuk është e tillë.

-Si mendoni për zhvillimin e letërsisë shqiptare pas viteve ’90?
Nuk është çështja e këtij brezi. Kjo letërsi e pas ’90-tës nuk mund të them që ka ndonjë hov të madh cilësor megjithëse letërsia nuk matet me kaq korniza të ngushta kohore. Letërsia jonë në përgjithësi është në nivel mesatar, para viteve ‘90 ka pasur tre- katër autorë të mirë që mbeten, por dhe koha bën shoshitjen e tyre. Po të shikojmë dhe letërsinë e viteve të mëparshme vëmë re që koha ka bërë shoshitjen e saj. Nuk është se ka ngelur shumë letërsi e mirë nga ajo periudhë dhe kjo është diçka normale. Nuk mund të flas shumë për letërsinë këtyre viteve, pasi ka pak emra të rinj që janë dalluar, por ne nuk dimë se ç’rrugë do të bëjnë ata më tej. Disa autorë i njoh, i kam lexuar, por mendoj se çdo gjë duhet t’ia lëmë kohës.

-Cilat kanë problemet që hasen sot në aktivitetin tuaj si botues?
Vështirësia e parë dhe e madhe është që tregu shqiptar i librit është një treg i vogël sepse ne jemi një vend i vogël dhe ky është fati i librit shqip dhe nuk mund të pretendojmë më shumë. Problemi i dytë është se Shqipëria është një vend i varfër. Lexuesit janë të varfër dhe me gjithë dëshirën e tyre ose tonën që ne të shesim të gjithë librin nuk mund të ndodhë kjo punë. Në radhë të parë sepse lexuesi është konsumator dhe ai do të blejë mallrat e konsumit të përditshëm të detyrueshëm. Një pjesë e lexuesve e blejnë librin dhe me sakrificë. Problemi i tjetër është që jo gjithmonë për mungesë informacioni, publiciteti, mungesë të shtypit të specializuar të shtypit letrar, lexuesi nuk arrin që të gjejë atë që do dhe kështu që krijohet ftohja dhe mungesa e besimit me librin. Mund të them me siguri që në këto 15-20 vjet në gjuhën shqipe janë prurë kryevepra të letërsisë botërore, autorë shumë të njohur të cilët i kanë munguar Shqipërisë për vite, por ka pasur dhe autorë të tjerë botërorë që janë risi e viteve të fundit. Botuesit shqiptar që janë profesionistë kanë arritur ti japin lexuesit letërsi me nivel të mirë dhe ky është një sukses. Duhet thënë që botuesit shqiptar punojnë me forcat e veta pa mbështetje nga shteti, nga organizmat e tjera, gjë që natyrisht e vështirëson punën tonë. Por kemi dhe një sistem taksash që e vështirëson punën.

-Si botues ju u shprehët se kërkoni ndihmën e shteti, por ku duhet të jepet ajo?
Ne nuk kërkojmë asgjë nga shteti sepse e dimë që nuk kemi për të marrë asgjë nga shteti, por ai na ka bërë këtë që nga viti në vit na ka shtuar taksat. Sa më shumë flitet për uljen e taksave aq më shumë shtohen ato. Shembulli ishte në janar të viti 2008 kur ne na u shtua TVSH-ja mbi librat dhe revistat e importit që ishte harruar, por u shtua dhe ajo 20 përqind dhe është një shifër goxha e konsiderueshme. Kështu që kuadri fiskal është i plotë, është si për të gjithë mallrat e tjera dhe nuk kemi asnjë lloj lehtësie. Ne e kundërshtuam me të gjitha mënyrat, por kundërshtimi jonë nuk u mor parasysh siç ndodh zakonisht, siç thotë dhe një fjalë e urtë e popullit që ai që bën shtambën di ti vërë dhe vegjën. Ky 20 përqind ka ndikuar me rritjen e çmimit të librit. Por kjo gjë natyrisht që do të ndikojë dhe në uljen e botimeve që ne i bëjmë jashtë vendit. Nëse një pjesë e botuesve shqiptarë përpiqeshin që të përgatisnin disa botime speciale, si ato për fëmijë, fjalorë, enciklopedi që i bënin jashtë me një cilësi të mirë, tani do të bëhen dhe më pak. Kjo u bë gjoja për të ndihmuar sektorin e tipografisë në Shqipëri, por për mua është një arsye mediokre.

-Janëakuzuar shumë herë shtëpitë botuese nga shkrimtarët se ato përfitojnë me librat në mënyrë të padrejtë. Si e komentoni këtë?
E para punës autorët shqiptarë me përjashtim të dy- tre vetave nuk shiten kështu që nuk besoj se ata botues si dhe unë që botoj në letërsinë shqiptare të fitojmë duke ua hedhur shkrimtarëve. Tirazhet e botimit të autorëve shqiptarë janë minimale dhe para disa ditësh botova një libër me poezi të një poeti me 300 kopje. Uroj që për dy-tre vjet këto kopje të shiten dhe imagjino se çfarë fitimi mund të ketë një libër me 300 kopje me poezi, por unë jam i sigurt që gjysma e tij do të falet. Mendoj se autorët shqiptarë duhet të thonë faleminderit që po u botohet libri, por kjo bëhet dhe sepse ne duam që ta botojmë letërsinë shqipe, atë letërsisë që e meriton. Por ky nuk është defekti jonë, por është defekti i produktit të tyre dhe “të keqen” duhet ta gjejnë tek vetja e tyre, përderisa lexuesi nuk e merr librin sepse në fund të fundit është lexuesi ai që vendos.

-Po vihet re se gjithmonë dhe më shumë lexuesi shqiptar po e braktis letërsinë shqipe dhe po orientohet drejt asaj të huaj. Sipas jush pse ndodh kjo?
Kjo është për arsyen e thjeshtë se lexuesi ka të drejtë të kërkojë letërsi me cilësi më të mira, të kërkojë një libër më interesant, të kërkojë rrëfimin më të bukur dhe më tërheqës, pra derisa ai nuk e gjen këtë tek letërsia shqipe është e drejta e tij që ta kërkojë diku tjetër. Kështu që kjo është një kërkesë shumë normale, por kjo nuk ndodhe vetëm tek ne, pasi edhe në botë krahas letërsisë vendase pjesën më të madhe e zë letërsia e huaj. Nuk mund ta plotësoj kurrë letërsia e vendit kërkesën e lexuesit për libra.

-Sa ndikon mungesa e kritikës në letërsinë shqiptare?
Mungesa e kritikës ndikon, pasi nuk ka një kritikë të specializuar dhe për fat të keq nuk ka as organe të specializuara. Një kritikë e specializuar, një shtyp i specializuar do të jepte një ndihmë dhe informacion për lexuesin, por njëkohësisht do të vinte disa pika duke vlerësuar, kritikuar, duke mbajtur qëndrim, duke bërë krahasime për vlerat. Botuesin dhe shkrimtarin do ta vinte në një vështirësi për atë botim të dobët, por mund të jepte dhe nota që meriton. Kjo do të ndihmonte në krijimin e një klime më pozitive dhe më të formuar për librin.