John Grisham

 Për dhjetë vjet avokat në Misisipi. Në favor të dënimit me vdekje. Pastaj i ndodhi të fliste me një kapelan pak metra lart dhomës së gazit… Prej këndej, me dhjetëra dëshmi gjyqesh të mbledhura në faqe romanesh. Nga ata që shesin miliona në botë. Por që kanë lexuesit e tyre edhe në Shqipëri. Me tetë libra nga “Dudaj”

John Grisham e ka shkruar me të vërtetë “sentencën e fundit”, një libër që nuk lë vend për apel. Mjaft kurajoz dhe dëshpërues, ai nis aty ky mbarojnë me fund të lumtur filma si “Erin Brockovich” apo “Civil Action” me komunitetin e vogël që ka marrë dëmshpërblimin pas dëmit të shkaktuar nga firma shumëkombëshe. Me avokatët davidë, triumfues kundër goliave. “The end”. Por jo! Pikërisht më pas nis një tjetër histori, që media dhe Hollivudi nuk e ndjekin, një përrallë e hidhur, që shtyp don kishotët e ligjeve, qytetarët e ndershëm dhe vetë idenë e drejtësisë dhe demokracisë. Mbërrin apeli, i vendosur nga një grup gjyqtarësh të zgjedhur nga një popull i manipulueshëm… kësaj radhe, me të vërtetë “The end”.

Grisham, është ky fundi i demokracisë?

Pothuajse. Dihet që në një vend që e konsideron veten fanar të demokracisë, siç bëjnë Shtetet e Bashkuara, vetëm gjysma e qytetarëve regjistrohet për të votuar dhe vetëm e gjysma e tyre e bën. Vendos shumica prej 25%. Dhe kjo është lehtësisht e ndikueshme. Për të mbërritur në Uashington, duhen para; ai që i vë në dispozicion këto para merr në shkëmbim bindje ndaj interesave të veta. Përfundimisht, ajo që quajmë demokraci është një lojë e ndyrë, e rregulluar nga ata që kanë më shumë para.

Para, sigurisht që para. Por që Amerika preferon t’i shpenzojë ndryshe, ajo jo?

Amerika duhet të fillojë të arsyetojë. Kemi numrin më të madh të të burgosurve në botë dhe vijojmë të ndërtojmë burgje. Një dënim i padrejtë ka një kosto të jashtëzakonshme ekonomike dhe morale. Këtë nuk e mendon kush. Urrejmë kriminelët dhe duam të reagojmë: me dyshime përbrenda. Është një sistem pervers, në majë të të cilit qëndron dënimi me vdekje.

Ta heqim?

Po.

Ju, përpara se të bëheshit shkrimtar, keni qenë avokat; kur e keni kuptuar që sistemi gjyqësor nuk funksionon?

Kur jam ndeshur me të. Do jem i sinqertë. Kam punuar si avokat për dhjetë vjet në një qytet në jug dhe mendoja se dënimi me vdekje qe i drejtë. Nuk kam pasur kurrë klientë që rrezikonin. Pastaj, në vitin ‘93, për të shkruar një roman, nisa të mblidhja fakte: u takova me gjyqtarë, të burgosur. Dhe pastaj takimi vendimtar: me kapelanin. Ishim në dhomën e fundit përpara se të shkoje në dhomën e gazit. Ishim në Misisipi; vritej ende me mënyrën e vjetër. Prisnim të dënuarin. Kapelani më pyeti: “Ti je i krishterë?” U përgjigja: “Po”. “Dhe mendon se Jezusi do ta miratonte një gjë të tillë?”. I thashë: “Nuk besoj”. Kapelani më tha: “Jo. Nuk do ta bënte. Nuk predikonte hakmarrje, predikonte falje”.

Po të heqim kapelanin, të heqim Jezusin, a do të ishit gjithsesi kundër vendimit me vdekje?

Po, sigurisht. Ka arsye të tjera. Po ju them tre: moralisht është i gabuar. Është paragjykues me pakicat. Dhe ai vendimtari është lotari. Kur studioja se si funksiononte, në Misisipi kishte 60 të dënuar me vdekje për krime absolutisht identike më ato të 200 të dënuarve të tjerë, që u ishin dhënë dënime më të lehta. Ishte rasti i një vrasjeje që e kishin kryer tre persona që kishin qëlluar së bashku: vetëm njëri kishte marrë dënimin maksimal.

Me librin tuaj mbi dënimin me vdekje, me atë kalvar padrejtësish e gabimesh që përbën “I pafajshmi”, mendon se keni arritur t’i ndryshoni mendim ndokujt?

Ndokujt po, shumëkujt jo. Nuk janë të shumtë njerëzit që lexojnë, jo, as librat e mi. Dhe më besoni, kultura popullore nuk i ndryshon mendjet.

Por thuhet se kjo ndodh…

Nuk e besoj. Marrim rastin tim: nuk e nis një libër me idenë që ta përdor për të ndryshuar shoqërinë. Dhe e dini pse? Sepse nuk mbaj mend ndonjë libër që të më ketë ndikuar, sidomos ndonjë roman. Në universitet lexova “Food Pollution”, helmimin nga ushqimi. Në fillim nuk doja të haja më, pastaj ndryshova mënyrën e të ushqyerit, pastaj u ktheva në pikën e nisjes duke menduar se, në një mënyrë apo në një tjetër, gjithsesi do vdisja. Nuk di nëse romanet e mi kanë pasur ndonjë efekt, ndoshta njëri: “Avokati i rrugës”. Flisja për të pastrehët dhe mora letër nga një qendër e krijuar për ta në Kaliforni. Dikush u kishte dërguar 500 mijë dollarë duke thënë se e kishte frymëzuar libri im.

Ju jeni fetar?

Po, baptist. I përkas një kishe liberale. Jam larguar nga shtëpia pas universitetit, sepse nuk e duroja dot më një fe dhe një teologji të rëndë, të lidhura me konservatorizmin politik ekstrem. Bibla është shkruar për njerëz që jetonin 4 mijë vjet më parë, kur ekzistonte ende skllavëria. Nuk mund të aplikohet në të njëjtën mënyrë edhe në ditët tona. Pali, që qe misionari i parë, bënte teori për përulësinë e gruas: ta predikojmë këtë nëpër Nju Jork?!

Kisha liberale dhe predikuesit e Nju Jorkut duket se janë terma kontradiktore. Meqenëse ra fjala tek kontradiktat: ju i thoni një personazhi se nuk mund të jetë pro dënimit me vdekje dhe kundër abortit. Jeni kundër dënimit me vdekje dhe kundër abortit?

Po. Edhe pse nuk besoj që Shteti mund t’i thotë një gruaje se çfarë mund të bëjë dhe çfarë jo. Mendoj se kjo është një çështje që i takon moralit dhe jo politikës.

Duket se keni humbur besimin tek sistemi, por jo tek njeriu, që e ka krijuar atë…

Gjithmonë kam qenë optimist, ende jam. Kam besuar tek vlerat tradicionale, jam diplomuar për jurisprudencë, jam martuar. Ëndërroja thjesht një jetë më të mirë se ajo e prindërve të mi. Ndiqja politikën; sa herë që kishte zgjedhje, shpresoja për ndonjë përmirësim. Tashmë shqetësohem, por ende shpresoj.

Pse atëherë në libra i lini kaq pak vend shpresës?

Sepse dua që të jenë realistë. Për momentin nuk shoh rrugëdalje.

Tani një pyetje një milion dollarëshe…

Jepi.

Jeni në vend të një prej protagonistëve tuaj, avokatit të provincës që paguhet nga shoqëritë multinacionale për t’u bërë gjykatës dhe për t’u dhënë vendimet e duhura kur t’u nevojiten. Nëse do t’ju propozonin të njëjtin “pakt me djallin”, si do të përgjigjeshit?

Nuk jam i sigurt. Nuk e di nëse do kisha refuzuar. Në moshën 33-vjeçare kisha 7 vjet që punoja si avokat në një qytet të vogël me fare pak para dhe me shumë punë mbi supe. Doja më shumë. Të ardhura të përhershme, më pak lodhje. Nëse do më kishin ardhur me atë propozim, do të tundohesha, sigurisht.

Po pastaj?

Pastaj je i burgosur. Nuk është se të bëjnë presion; je joshur nga ajo jetë. Nuk arrin të ndalesh. Kam një mik avokat, që do bëjë pesë vjet burg. Ka fituar 400 milionë dollarë në 10 vjet. Ka korruptuar një gjykatës: 50 mijë dollarë për një vendim në favor të tij. Nuk i mjaftonte ajo që kishte? Pse duhej të korruptonte për të fituar edhe atë çështje? Pse donte të korruptohej gjyqtari? Nuk i dilte rroga e sigurt? Nuk dinë të ndalen.

Po ju arrini të ndaleni?

Besoj se po. Çdo vit shkoj të peshkoj bashkë me tre miq të mitë në Belizë. Jam i vetmi që nuk e kam fiksim të zë më shumë peshq se të tjerët. Nuk bëj garë me Stephen King dhe me Dan Brown, nuk synoj të bëj më tepër para.

Po çfarë synon?

Të zbavitem. Punoj gjashtë muaj për librin e ri dhe gjashtë të tjerët i bëj pushim. E shihni pra, që arrij të ndalem?!

 (box)

Nga bestseller në blockbuster

John Grisham, 53 vjeç, i lindur në Arkansas dhe rritur në Misisipi, pas J. K. Rowling, “nënës” së “Harry Potter”-it, është shkrimtari i dytë më i shitur në botë, me 21 romanet e tij, me mbi 200 milionë kopje. Në shqip janë botuar shtatë libra të tij, kurse dy të tjerë pritet të dalin gjatë kësaj vere, të gjitha të botuara nga shtëpia botuese “Dudaj”, e cila ka blerë të drejtat e autorit. Shtatë nga librat e tij janë shndërruar në filma nga më të suksesshmit e viteve të fundit: “Kohë për të vrarë”, “Ortaku”, “Raporti Pelikan”, “Klienti”, “Apeli”, “Njeriu i shiut”, “Juria”.