Prova e trafikut të armëve

Nafta? Po nafta çfarë hyn në këtë histori? Në procesin e demontimit të municioneve luftarake, nafta nuk luan asnjë rol. Ajo shërben vetëm për të fshirë mykun dhe e bën predhën të duket si të re, si të papërdorur”. Dëshmia e papritur vjen nga një specialist armatimi, ende pjese e strukturave të Ministrisë së Mbrojtjes që pozon për revistën MAPO një detaj jashtëzakonisht të rëndësishëm, por që ka mbetur jashtë vëmendjes së publikut dhe ka humbur në lumin e informacionit dhe shokimit që shkaktoi ragjedia e Gërdecit. Sipas të gjitha dëshmive të të mbijetuarve, punonjës në fabrikë, predhat laheshin fillimisht me naftë. Ishte një repart, ose më saktë, ishte një nga proceset e punës në fabrikën e vdekjes, që kryhej kryesisht nga gra dhe vajza. Por specialisti i armatimit që kërkon të ruajë anonimatin thotë se në asnjë manual dhe në asnjë praktikë të demontimit të armëve, nuk njihet një proces i tillë. Por dyshimi i tij nuk fillon këtu, këtu ai hedh dyshimin e tmerrshëm për një pjesë tjetër të së vërtetës që duhet të provohet.

Armët shiteshin,
ja prova
“Eshtë logjike që jo të gjitha predhat që hynin në atë fabrikë demontoheshin, një pjesë e tyre me siguri eksportohej”, thotë ai. Akuza mjaft e rëndë bazohet në dy shtylla kryesore: e para, metali i predhës që do të përdorej si skrap nuk do të ishte e nevojshme të pastrohej. Dhe e dyta, nafta shërbente që të largonte mykun që municioni zë në sipërfaqen e tij mbas një periudhe relativisht të gjatë, për shkak të moshës dhjetra vjeçare të predhës. “Një predhë me myk nuk mund të tregtohet. Një pjesë e tyre nuk mund të realizojë të shtime për shkak të skadencës dhe për specialistët, që me vështrimin e parë, myku në sipërfaqe është shenja kryesore që e deklasifikon predhën si municion luftarak”, thotë ai. “Një predhë e re, e shitur si e tillë, ka krejt tjetër çmim nga metali i saj që përdoret si skrap, ajo është shumë herë më e shtrenjtë dhe kjo e shpjegon të gjithë skemën. Një pjesë e predhave demontoheshin, kurse një pjesë tjetër, me siguri të plotë ritregtohej sërish. Edhe pse licensa për shitje armësh është eskluzivitet i vetëm i shtetit. Nuk mund të hyjë privati në tregti të tilla delikate sepse nuk mund të kontrollohet”, shton me bindje ai.
Punonjësi i Ministrisë së Mbrojtjes thekson se nuk ka asnjë mënyrë tjetër për të shpjeguar ekzistencën e këtij procesi, larjes me naftë të predhave, në fabrikën e vdekjes. Në favor të tezës së tij që vërtetohet kështu vetëm në mënyrë të tërthortë, vjen dhe një detaj tjetër. Kësaj rradhe ligjor. Bëhet fjalë për objektin e veprimtarisë së firmës Alb Demil të depozituar dhe njohur nga gjykata e Tiranës në regjistrin tregtar: Çmontim, demilitarizim, eksport i armatimeve të të gjitha llojeve të kalibrave. Fjala eksport në objektin e veprimtarisë, i jepte asaj të drejtën të kalonte në portin e Durrësit apo dhe në aeroportin e Rinasit arkat me predha. “Destinacioni i tyre për momentin vetëm mund të hamendësohet, por duhet të kontrollohen të gjitha dokumentacionet për eksportet e bërë nga dhe për llogari të Alb Demil”, një burim konfidencial i Prokurorisë së Përgjithshme pohon se është marrë në shqyrtim dhe një mundësi e tillë, por deri më tani, asnjë nga ekspertët ushtarakë të pyetur prej saj, nuk ka vënë re faktin e mungesës absolute të nevojës së përdorimit të naftës në procesin e demontimit të municioneve.

Demontimi
Dhe më parë, madje që përpara viteve 90´, është bërë demontim i municioneve që kishin kaluar kohën skadencës apo ishin pranë saj. Ato ose përdoreshin ose për qitje ose thjesht demontoheshin. Në mes të viteve 90´ pati disa tentativa të suksesshme për shitje të një pjese të tyre, edhe ato në të njëjtin afat përdorimi. “Ka pasur deri dhe reklamime nga firmat partnere me të cilat kemi bashkëpunuar. Bëhej fjalë për fishekë që nuk shkrepnin ose predha që nuk shpërthenin”, pohon një tjetër burim i revistës MAPO, në Ministrinë e Mbrojtjes. Por procesi masiv i demontimit të materialeve luftarake ka nisur në fund të viteve 90´. “Në vitin 1999 kemi bërë një eksperiment në Mirakë, Elbasan për gjithë procesin. Ministri i Mbrojtes së asaj periudhe kishte ftuar dhe atashetë ushtarakë të vendeve partnere dhe në prani të tyre, kemi provuar ritmin e demontimit të predhave të artilerisë së kalibrave të ndryshëm. Pesë specialistë të armatimit, nga më të përgatiturit të ushtrisë mundën të demontojnë vetëm 1000 copë predha për tetë orë”, thotë Kostaq Karoli, Gjeneral Major në pension me gradë profesor doktor në shkencat ushtarake. Sipas tij procesi i demontimit mund të kryhet vetëm nga persona me njohuri të qëndrueshme ushtarake, specialistë, por që dhe në këtë rast, ata duhet të jenë të trajnuar dhe të ritrajnohen çdo herë përpara nisjes së detyrës. Karoli thotë se është e një rëndësie vendimtare për të shmangur aksidentet kujdesi maksimal, largësia me qendrat e banuara dhe respektimi i rregullave të sigurimit teknik. “Po ju jap vetëm një shembull. Edhe një ushtar i shërbimit roje në një depo, edhe mbas gjashtë muajsh shërbim, duhej të instruktohej dhe të firmoste në librin e shërbimit se kishte marrë dijeni për rregullat e sigurimit teknik. Ai duhej të linte në një kuti të posaçme të gjithë mjetet ndezëse, deri dhe cigaret e rripin e mesit nëse do t´i duhej të hynte brenda në depo. Vini re, për të hyrë brenda në depot e municionit duhet të hiqeshin këpucët dhe të visheshin çizme gome. Aksidenti në të tilla raste ka propabilitet të vogël, nuk mund të bëhet kurrë zero, por duhet bërë githçka për ta shmangur atë”, thotë Karoli. Panorama që afron ish-ushtaraku i lartë, që ka mbajtur deri dhe detyrën e shefit të shtabit të përgjithshëm, kontraston në mënyrë rrënqethëse me atë çka ndodhte në Gërdec, kur persona krejt të patrajnuar, deri dhe gra e fëmijë, punonin në kushte që përjashtonin të gjitha rregullat e sigurimit teknik. “Predhat e kalibrit të madh, lëndën e tyre shpërthyese e kanë në bazë të nitroglicerinës që ka një fuqi jashtëzakonisht të madhe plasjeje. Nëse aksidentet me fishekë mund të jenë të kontrollueshëm, në këtë rast, tragjeditë janë të pashmangshme. Në harkun e pesë vjetëve, me plasje në poligone nga 2000-2005, apo demontim në uzinat ushtarake të Poliçanit dhe Gramshit ne kemi mundur të largojmë deri në 75 mijë ton municion të këtyre përmasave. Në asnjë rast nuk kemi pasur asnjë problem, asnjë incident. Këtu do parë dhe një nga shkaqet e tragjedisë, pse u largua ky proces prej tyre ku ndodhej dhe baza materiale, dhe faktori njerëzor i kualifikuar dhe përvoja e praktika e duhur”, thotë Karoli. Por ka dhe një arsye tjetër që shpjegon çfarë ka ndodhur në Gërdec. Koniuktura e çmimeve në bursën e metaleve deri në mes të viteve 2000 nuk ka qenë e përshtatshme. Një ton tunxh shitej me vlerë deri në 1400-1500 dollarë dhe me këtë çmim janë faturuar shitjet e bëra nga Ministria e Mbrojtjes së skrapit në atë kohë. Sot, ky është një çmim i shumëfishuar. Mbërrin deri në vlerën e 6000 dollarëve për ton.

Çfarë duhet bërë?
Karoli e konsideron tragjedinë ende të pakaluar. Sipas tij zona e infektuar do të jetë e tillë për vite e vite me rradhë dhe se ajo duhet të kontrollohet centimetër për centimetër për të shmangur çdo predhë të paplasur që mund të jetë në të nesërmen rrezik për popullatën. “Ende dëgjojmë dhe shohim që gjenden dhe shpërthejnë predha të luftës së dytë botërore të cilat shkaktojnë viktima. Puna për çinfektimin e zonës duhet të fillojë në rradhë të parë nga rrugët dhe më pas të krihet i gjithë vendi nga forcat xheniere, por ky është një proces mjaft i gjatë, i rrezikshëm dhe i ndërlikuar për të përfunduar me normalitet. Eshtë një proces që nuk ka afat dhe vazhdon pa afat”, thotë ai.

Gërdeci, në
hartë në 63´
Ka nisur si një repart i vogël ushtarak në fillim të viteve 60´., për t´u shndërruar më pas në një brigadë tankesh e dislokuar me tre batalione. Ata ishin të vendosur në Gërdec, Koraç dhe Marikaj. Detyra luftarake e brigadës ishte mbrojtja e grykës së Vorës, mbrojtja kundër desantit ajror dhe reagimi me kundërsulm në drejtim të Durrësit në rast të zbarkimit të armikut. Termat e vjetër të kohës së luftës së ftohtë, fatmirësisht atëherë nuk u bënë kurrë realitet, por lufta mbërriti në zonë vetëm 40 vjet më pas, në një formë tjetër. Brigada e tankeve nuk u provua kurrë në zjarrin e luftës, por tanket u shitën si skrap vite më pas.
Në vitin 1995, reparti ndryshoi destinacion dhe kaloi nën komandën e forcave ajrore me detyrë mbrojtjen kundërajrore. Në vitin 2004 reparti doli nga Plani i Përhapjes së Forcave të Armatosura dhe në vitin 2007 ai u shndërrua në selinë e firmës Alb Demil për demontimin e municioneve.

Selitx, aty ku nisi tragjedia
Pak kush e kujton që në tre maj 1997, një situatë e ngjashme ndodhi dhe në fshatin Selitx, në afërsi të Qafë Shtamës kur shpërthimi i njëpasnjëshëm i tre tuneleve të ushtrisë shkaktoi së paku 27 viktima, shumica e të cilëve fëmijë. Trupat e tyre nuk u gjendën kurrë. Banorët e fshatit, me rënien e shtetit kishin mundur të depërtonin në tunelet e ushtrisë dhe bënin në mënyrën më primitive të mundshme demontimin e predhave të kalibrit të rëndë të ushtrisë. Ata ndanin me goditje predhën nga gëzhoja, ndërsa barutin e hidhnin në dyshemenë e depos. Fatkeqësia e tyre erdhi se për ndriçim ata përdornin pishtarë, njëri nga të cilët ka dhënë dhe shkëndijën fatale.
Sipas dëshmitarëve, një njësi e predhës me peshë deri në shtatë kilogram, atëherë shitej me vetëm një qind lekë. Për tragjedinë në Selitx nuk pati kurrë një hetim zyrtar për të mësuar të paktën se cili ishte “kontraktuesi” i fshatarëve të varfër të fshatit.