Ditët e fundit dy vepra skulpture të diktatorëve, janë vendosur të ruhen në GKA. Pse u mor ky vendim?
Janë dy monumente, njëri i Stalinit i vendosur dikur në sheshin “Skënderbe”, që më vonë u lëviz që andej dhe u vendos në bulevardin “Dëshmorët e Kombit” me fytyrë nga GKA, ndërsa monumenti i Leninit me shpinë nga GKA. Këto kanë qenë dy monumente, që komunikonin me njëri-tjetrin dhe ishin vendosur balla për ballë. Gjatë viteve ‘90 ata u hoqën, për të mos u vendosur në sheshet e Tiranës. Kishim disa sinjale, që për këto vepra sidomos për Stalinin, koleksionistë të ndryshëm nga Evropa donin t’i blinin. Këto dy monumente, megjithëse kanë një lidhje për keq me vendin tonë, këto janë dëshmi e historisë sonë, por dhe e artit. Vepra e artit vjen një moment që kthehet në dëshmi, dhe në këtë kuptim u vendos që këto dy vepra të bëhen pjesë e koleksionit të galerisë, për konservim dhe ruajtje nga GKA. Monumenti i Stalinit është vepër e një skulptori shumë të njohur të Bashkimit Sovjetik që quhet Nikolai Tomskij, që nuk jeton më. Ai ka qenë një ndër figurat më të njohur të Bashkimit Sovjetik, një autor shumë i rëndësishëm, që ka sjellë këtë vepër dhuratë nga Bashkimi Sovjetik për qeverinë shqiptare në atë kohë. Vepra e Stalinit ka ardhur këtu në vitin 1951, dhe është vepër me vlera të arritura artistike. Ky monument bashkë me monumentin tjetër të Leninit, që është vepër e skulptores së parë shqiptare Kristina Hoshi, i derdhur në Bashkimin Sovjetik, u vendosën këtu. Vepra e Leninit është në gjendje shumë të keqe dhe mban të gjithë gjurmët e ndërhyrjeve nga vitet ’90 dhe deri më sot, shkatërrimet, gjurmët e historisë, dhe nuk do t’i nënshtrohet asnjë lloj restaurimi, për arsye si dëshmi historike. Do të ruhet e tillë, ashtu siç ka ardhur me gjymtimet që ka, ku i mungon një dorë etj. Ndërsa vepra e Stalinit është më e kompletuar. Këto dy monumente nuk do të vendosen në asnjë vend. Ideja është që këto monumente të ruhen nga GKA, dhe t’i ruajmë duke i bërë pjesë të koleksionit tonë, ti ruajmë nga shkrirja si material skrap, por nuk do të ekspozohen, por do të merren në ngarkim. Ashtu siç ndodh me arkivat e shtetit, që marrin në ngarkim dokumente të periudhave të ndryshme, ashtu edhe GKA merr në ruajtje këto dy monumente dhe nuk mendohet që të ekspozohen.
Mendoni se do të ketë reagime për ruajtjen e këtyre dy veprave në GKA?
Reagime mund të ketë, por procesi është shumë i qartë dhe transparent, pra janë marrë dy monumente të ruhen. Shumë më e kollajtë do të ishte t’i braktisnim dhe të bënim sikur nuk kanë ekzistuar ndonjëherë, por unë i kuptoj sensibilitetet për këto dy monumente. GKA nuk rehabiliton figura, pasi ne jemi thjesht koleksionues të veprave të artit, që përkojnë me kohë të ndryshme. Çdo lloj periudhe në historinë e artit ruhet, mund të ketë një kohë që nuk ekspozohen, një kohë që mund të qëndrojë mbyllur dhe më pas vjen një periudhë tjetër kur bëhet ritregimi i historisë së artit shqiptar. Unë mendoj se kjo është një pjesë e historisë, që ka ndodhur dhe nuk mund të bëjmë sikur nuk ka ekzistuar. E njëjta gjë ndodhi dhe me periudha të ndryshme të artit shqiptar. Arti i periudhës së nazizmit nuk është shkatërruar, por është konservuar, ruajtur dhe në momente të ndryshme mund të ekspozohet. Ne mendojmë që tani është herët për ekspozim, por ndjeshmëritë do të ndryshojnë dhe institucioni nuk mendon vetëm për kohën e sotme. Në politikat e tjera, pas nja 20-30 vjetësh, ndjeshmëritë do të ndryshojnë dhe këto vepra do të jenë si dëshmi e asaj kohe. Është shumë e rëndësishme, që në një kohë të pacaktuar këto vepra të ekspozohen, për t’i kujtuar shqiptarëve të kaluarën, por dhe të gjithë historikun e tyre, të vendit dhe të arti shqiptar.
Është folur që do të ekspozohen dhe pikturat, që janë bërë gjatë realizmit socialist. Kur do të ekspozohen këto piktura?
E gjithë linja e GKA do të ndryshojë, për arsye sepse ky institucion është mirë të kthehet në muze dhe të ketë një proces didaktik mësimdhënie. Pra vizitori të kuptojë realisht se ç’është arti shqiptar, pse shqiptarët kanë filluar të pikturojnë kaq vonë, kur janë fillesat e tyre etje. Ata duhet të kuptojnë dhe cilat janë filtrat që kanë ndikuar mbi artistët e asaj kohe dhe mbi artin shqiptar. Duhet të tregohet historia e artit shqiptar mbi bazë shkencore dhe historike. Në këtë kuptim GKA ka filluar një punë për të evidentuar periudhat kryesore. Kuptohet që ka boshllëqe dhe mungesa të mëdha, pasi siç duket asnjë nuk është marrë seriozisht për të ndërtuar historinë e artit shqiptar. Në këto periudha janë dhe fillesat e pikturës shqiptare, periudha në fillim të shekullit të njëzet, periudha ndërmjet dy luftërave botërore, ku do të studiohen autorët e kësaj periudhe për të dalë në periudhën realizmit socialist, që është një moment shumë kompleks për t’u studiuar, pasi gjithë materiali që po studiojmë shfaqet në dy momente, që e bën nganjëherë dhe të vështirë që të orientohesh. Kemi një moment që është piktura politike, por kemi një moment tjetër që është një pikturë me një tendencë disi më eksperimentuese, me një marrëdhënie më intime, është marrëdhënie e artistit me studion e tij, që është më e thjeshtë. Por është një marrëdhënie e dytë e artistit me politikën dhe duket sikur ka një dubël standardi në mënyrën e të sjellurit të artistit në atë kohë. Të gjitha këto po shikohen, pasi është një periudhë që është periudha e liberalizmit, që përkon në vitet ’69-’73, që preku muzikën, teatrin, por dhe pikturën, ku ka elementë stilistikorë që shkojnë drejt modernizmit, pavarësisht subjektit. Të gjitha këto tendenca, që janë të evidentuara dhe veprat që janë të këtyre viteve dhe janë pjesë e GKA do të ekspozohen, për të vërtetuar me sa më vërtetësi këto periudha të ndryshme, në të cilat ka kaluar arti shqiptar. Këtu do të jetë dhe realizmi socialist me të gjithë tablonë politike. Sepse kjo është historia e artit shqiptar, pavarësisht nëse e duam apo nuk e duam, ajo ka një moment të tillë. GKA në 60% të koleksioni të saj e ka këtë periudhë të artit shqiptar, që quhet realizmi socialist, pra art me një ideologji të caktuar. Kësaj here do ta rishikojmë për ta pasqyrua me të gjithë elementët, që kjo periudhë ka, dhe për të vazhduar me tej me atë që ne e konsiderojmë si periudhë moderniste shqiptare, kuptohet me shumë vonesë në raport me atë çka ndodhte në Evropë. Modernizmi shqiptar, duket se merr pamjen e tij të plotë në vitin ’90, gjë që vazhdon dhe sot e kësaj dite. Kështu që të gjitha këto tre periudha do të trajtohen nga ne.
Gjatë këtij sezoni në GKA do të kemi ekspozita të tjera apo do të jetë vetëm një?
Duke qenë se GKA ka vuajtur në mënyrë sistematike nga mungesa e një platforme të saktë, se si duhet të drejtohet, dhe të gjithë flukset dhe financat ishin vënë në dispozicion të katit parë, të asaj pjese që quhen ekspozita të përkohshme, e kam thënë dhe sërish po e përsëris, që GKA ekziston vetëm për koleksionin e veprave që ka. I gjithë përqendrimi i saj do të jetë në linjat muzeale. Nuk është se do të heqë dorë nga ekspozitat e përkohshme, por nuk do t’i kushtoj më gjithë energjitë e saj këtyre ekspozitave. Ato që do të hapen do të jenë shumë kualitative, ekspozita që i takojnë një muzeu dhe do të qëndrojnë shumë më gjatë të hapura, por do të jenë bashkëpunime më serioze. Sallat e ekspozimit do të fillojnë të reduktohen në funksion të muzeut. Janë tre salla ekspozimi, e madhja do të qëndrojë, por dy të voglat do t’i kalojnë linjave muzeale ekspozuese. Kështu axhenda do të ekzistojë, por e gjithë galeria do ta ketë vëmendje e saj tek publiku, vizitori, për ta bërë këtë institucion shumë familjar, por dhe të dashur për vizitorin që të vijnë të kalojnë një pasdite dhe të njohin artin shqiptar, të njohin periudhën, ta bëjnë pjesë të mendësisë së tyre edhe artin.
Ç’po bëhet me rikonstruksionin e GKA?
Rikonstruksioni i GKA ka filluar në katin e tretë, ku pothuajse është në mbarim, më pas do të vazhdojë në katin e dytë. Kuptohet që do të ketë ndërhyrje në infrastrukturë, në dysheme, tavan, në sistemin e ndriçimit etj, pra do të plotësohen kushtet standarde që kërkon një vepër arti për t’u ekspozuar, megjithëse fondet nuk janë të mjaftueshëm. Galeria nuk ka qenë dhe nuk është në këto parametra, përvese sallës poshtë, pjesa sipër nuk është aspak në kushtet që kërkon ekspozimi i një vepre arti. Pasi gjithmonë nuk është marr në konsideratë kjo pjesë dhe të gjithë investimet kanë shkuar në katin e parë, por kësaj here duhet ndryshuar dhe duhet punuar me historinë e artit shqiptar, është një pjesë e rëndësishme që njerëzit duhet ta dinë, por njëkohësisht duhet që ta stabilizojmë këtë material. Që ta ndërtojmë këtë periudhën e artit shqiptar, është mirë që ajo të shihet dhe të kuptohet periudha në të cilin ka kaluar, por dhe të bëhet një punë shkencore, e cila do të na vlejë për ta stabilizuar këtë koleksion të GKA. Sot me bindje them se në këto kushte, që është GKA ta vizitosh nuk kupton asgjë. Veprat nuk janë të vendosura në bazë të një vazhdimësie dhe e gjitha është e servirur në disa hapësira ku nuk kupton asgjë. Mendoj se ka ardhur momenti, që këtij procesi tranzitiv që ka zgjatur rreth 17 vjet, duhet të fillojmë që ta stabilizojmë.
Gjatë kësaj kohe si drejtor i GKA, keni hasur vështirësi në drejtimin e saj?
Kjo periudhë më ka shërbyer për të implementuar këto ide, që por mua janë shumë të rëndësishme. Për mua kjo është pjesa më e rëndësishme në GKA, për ta kthyer këtë vend në atraktiv, familjar dhe të dashur për njerëzit, pasi kjo duket si sfida më e vështirë që ka institucioni, por mendoj se veç vështirësive financiare nuk kam asnjë lloj vështirësie tjetër, për të implementuar idetë e mia.