-Jeni tenor i TKOB, por ka disa kohë që ju jeni fokusuar në media si artist dhe si sindikalist në kuadrin e reformës, e cila deri tani nuk ka pasur zhvillime. Si e komentoni këtë?

Unë gjej rastin që të falënderoj median që jo më kot i thonë pushteti i katërt, që jeni shumë koherent me të gjitha ngjarjet që po ndodhin në zhvillimin e jetës artistike në institucionet tona dhe në rastin konkret dhe në TKOB. Mendoj se duhet të flas si artist por edhe për atë status që unë kam si sindikalist i TKOB. Me thënë të drejtën ka qenë një zonë e nxehtë, opera është vënë në qendër të një presioni shumë të madh e futur në një vorbull dhe duke e hiperbolizuar për të bërë një reformë. Ne e mirëpresim reformën sepse pa reformë nuk ka zhvillim. Unë me reformën kuptoj konkurrencën, sjelljen dhe nxitjen e talenteve të reja, kuptoj vendosjen e standardeve bashkëkohore në nivele artistike ashtu si dhe bota, etj. Normalisht këto gjëra vijnë dhe me anë të audicioneve që janë elementi teknik bazë ku tregohet niveli artistik. Por në radhë të parë unë dua që të flisja si tenor i TKOB. Unë jam duke përgatitur një koncert timin të dytë recital, pasi vjet kam bërë një tjetër koncert i cili u mbajt mend. Në këtë koncert unë këndova 15 pjesë me muzikë dhome të Belinit dhe arie nga opera të ndryshme të Verdit të pa kënduara ndonjëherë në teatër. Tani kam ndërmend që të bëj një recital të dytë po me këtë stil. Pjesë e repertorit të këtij koncerti do të jetë muzika e dhomës së Donixetit e shoqëruar me arie të ndryshëm nga Verdi. E them këtë sepse një ndër specializimet e mia më të fundit është dhe specializimi im me diplomën “Gaude Polonia” në Poloni, Varshavë, dhe gjej rastin këtu t’ju them se jam diplomuar dhe më është dhënë dorazi në mënyrë ceremoniale zyrtare nga Ministri i Kulturës Polake. Kjo diplomë është e sponsorizuar nga Bashkimi Evropian sepse ka edhe specializme private. Ky ka qenë një specializim i fituar në sajë të aftësive të mia. Ne themi që do të bëjmë reforma, por ato nuk i referohen atyre standardeve sepse në këtë diplomë që unë kam marrë jam specializuar nga një pedagog që është dhe një ndër tenorët më të famshëm në botë Krzysztof Bednarek. Në atë diplomë është specifikuar Rudi Sata si tenor spinto dramatik që duhet të këndojë vetëm repertor verdian, pra kjo bën atë që nuk e bën dot shkolla jonë që mbaron shkollën dhe nuk di se çfarë tenori je. Unë e kam thënë disa herë që karriera ime ka filluar në sajë të Zana Turkut. Mendoj se ajo ministri ka fat që ka një ikonë të artit që ka një personalitet dhe unë gjej rastin ta përgëzoj dhe ajo për mua është një ikonë e artit.

-Ju kanë përjashtuar para disa kohësh nga audicioni i operës “Trovatore”. Si e pritët këtë përjashtim?

Opera jonë është e vetme në shtetin tonë dhe mban gjithashtu dhe një status të veçantë. Këtu ne duhet që të kemi një përkujdesje, predispozitë dhe një buon sens shumë të madh qoftë nga Ministria e Kulturës qe duhet të jenë tepër profesional për të mirëmenaxhuar projektet dhe politikat artistike për këtë institucion. Për sa i përket operës “Trovatore” normalisht del lajmërimi nga drejtoria përkatëse që është udhëheqësi artistik i operës. Tre muaj përpara del lajmërimi për operën që do të vihet në skenë. Unë si të gjithë të tjerët fillova dhe përgatita rolin për të dalë në audicion që është shkalla e parë administrative që unë të këndoj dhe t’ia mbushja mendjen këtyre njerëzve që unë do ta këndoja Manrikon. Por për fat të keq ndodhi ajo që unë e them që këtu ka shtet mbi shtet dhe kërkojnë që ta privatizojnë operën në forma dhe mënyra sesi ata po veprojnë. Nëse dikush mendon se kjo operë është e tij gabohet shumë rëndë sepse unë po bëj me dije se ka një komunitet artistësh të cilët janë qytetarë të ndershëm dhe janë artistë që kanë mbajtur këto opera me 5 mijë lekë dhe deri tani që jemi tek këto rroga. Unë prisja datën që dilte data e audicionit. Në momentin që unë prisja audicionin drejtori jonë artistik Kujtim Vorpsi nuk pati kurajën që të takohet me mua, pasi unë i çova dhe dy shkresa duke zbatuar në mënyrë rigoroze kulturën time dhe hierarkinë institucionale. I kam dorëzuar në këto dy shkresa që më bëni me dije si drejtor artistik se kur unë do të bëj audicionin për rolin e Manrikos. Ky njeri që është bërë drejtor artistik ka ardhur me urdhër vertikal dhe ka ardhur pa marrë votëbesimin e këtij komuniteti, arriti deri këtu sa më tha se ti nuk je në axhendën time. Atëherë unë po ju bëj me dije se një drejtor artistik funksion dhe ndërton strategjitë e politikave artistike në bazë jo të formimit të tij personal, por ky drejtor funksion në bazë të një statusi të artistit që i thotë drejtorit që ti duhet të vendosësh audicionet të cilat janë të hapura në çdo vend të botës. Faktet janë fakte dhe për “Trovatoren” mua ma hoqën të drejtën e audicionit. Para ca kohësh dhashë një intervistë në media dhe tani që po bëhet “Berberi i Seviljes” po ku drejtor që për mua është handikap, ka shtuar që bëhet audicion në këtë opera dhe poshtë është një paragraf që është shtuar: janë të mirëpritur të gjithë ata që mendojnë se mund të realizojnë një nga rolet e kësaj vepre. Shtrohet pyetja se kush je ti mor zotëri që në një institucion shtetëror për “Trovatoren” nuk bën audicione të hapura dhe për “Berberin e Seviljes” bën audicione të hapura? Për mua kjo është jashtë çdo standardi profesional dhe kjo është një fatkeqësi.

- Si e komentoni situatën për shkak të reformës në TKOB?

Kam qenë dhe jam partizan i reformave sepse çdo institucion ka nevojë për ato. Por që të bësh këtë ajo vjen nga një pasqyrë ku ke bërë një bilanc dhe të lind nevoja për të bërë reformë. Dhe jo se u gdhiva sot dhe do të bëj reformë, pasi kështu nuk funksion. Por që të bësh reformë në një institucion siç është dhe opera në një ditë të bukur vere duhet që të jesh i kujdesshëm dhe profesional. Unë dua të them diçka që komuniteti artistik dhe artisti janë faktori kryesor në jetën artistike institucionale. Do të përpëlitemi në kaos në rast se politikat artistike nuk i bëjnë në bashkëpunim me komunitetin artistik në bashkëpunim me ministrinë. Unë kuptoj që të bësh një reformë nuk mund ta bësh pa partner shipin dhe pa këtë unë e kuptoj se ti u gdhive sot dhe kërkon që të bësh reformë. Ti duhet që të bësh një bilanc dhe ti tregosh medias se pas këtij bilanci nëse është zero hajde të bëjmë reformë. Por po ju them se janë bërë tetë premiera vitin e kaluar dhe të gjitha këto janë bërë në sajë të atij drafti dhe atyre projektligjeve të vitit 2006 për artin skenik. Jashtë vendit reformat janë bërë me logjikën për partnership që nënkupton lidhjen e shëndetshme dhe të sinqertë të ministrisë përkatëse me komunitetin artistik. Por ku qëndron shprehja e demokracisë në rast se ti vjen si ministri dhe thua që do të bëjmë reformë, pra atë ti e ke bërë de facto. Sa bukur do të ishte sikur para se të bësh reformën të bësh me dije komunitetin që kemi hapur një website dhe jeni të mirëpritur si aktorët kryesorë të jetës artistike të jepni sugjerimet tuaja. Këtë e kam thënë unë i pari, por më vjen keq që isha vetëm sepse asgjë e keqe nuk do ti vinte ministrisë në rast se do hapte këtë website dhe do të ftonte për të treguar dhe sugjeruar ato që bëhen për të reformuar dhe jo për të riformatuar siç thotë dikush këtë institucion. Çdo gjë e mirë që ka partnership, e sinqertë dhe moral nuk ka pse të bëhet natën dhe të tregohet ditën. Në rast se çdo gjë do të bëhesh me logjikën e partnershipit komuniteti artistik do ta kishte duartrokitur. Këta kërkojnë reformë, por për mua është e pamoralshme dhe pa kulturë që të vijë një draft pa emra dhe të mos e ketë firmosur njeri. Këtu erdhi një i deleguar nga ministria që me sa më kujtohet është Fatjon Dragoshi. Këta kërkojnë reformë dhe unë do ti them hapur që të jesh drejtor i drejtorisë së artit dhe i letrave në Ministrinë e Kulturës së një shteti përpara se të kesh këtë funksion duhet që të dalësh dhe të bësh konkurs. Kriteret që të jesh aty ku është Fajton Dragoshi duhet që të kesh eksperiencë disa vjeçare në institucione dhe jetën administrative. Ku i njohu ky njeri strukturat e institucioneve dhe ky është paradoks, pasi sapo ka dale nga bankat e shkollës dhe ka një jetë të shkurtër institucionale. Të paktën në Angli për të shkuar në zyrat e punës dhe sikur për pastrim të thotë që të kesh mbi 2 vite eksperiencë. Këto lloj lukse që kërkojnë këto i përkasin Don Kishotave. Paradoksi më i madh është si ka mundësi që të jesh drejtor i Artit dhe i Letërsisë dhe mjerë Kadareja dhe Agolli kur të bëjnë shkrimet e tyre që do të nderohen nga Fajtoni. Këta kërkojnë reformë, por më mirë të reformohen njëherë si institucion. Bëni ato që ka bërë bota më parë me standarde. Por në këto poste që marrin përsipër për të bërë këto lloj draftesh janë doktorë profesorë dhe ecën bota me librat e tyre. Meqë këta duan që të bëjnë reformë në opera mos ti themi këmbës dorë. Konkretisht nëndrejtori duhet që të jetë ekonomist, pasi ai është një skenograf i talentuar dhe duhet që të merret me këtë. Këtu nuk po flasim për emra, por për institucionin. Nuk kemi një kalendar artistik dhe ia lenë topin njëri-tjetrit. Çfarë faji ka komuniteti i artistëve pasi ne kemi ardhur për të bërë punën. I vetmi shpëtim mendoj unë për të bërë reformë që unë sugjeroj ministrinë është ajo që ka vetëm një derë: ngritjen e një senati artistësh që kjo ministri ka për detyrë që të thërras ikona artistësh dhe të diskutojnë për këtë punë. Pra unë jam për ngritjen e një senati brenda operës me imunitet moral, pasi shoqëria jonë ka nevojë për këtë dhe pastaj për këto drafte që kërkojnë. Në rast se komuniteti artistik do të kalohet si pjesë dhe faktor i politikave institucionale, çdo gjë do të jetë me moral dhe profesionale. Në gazetë del dhe thua që është i paaftë dhe shan Zhani Cikon, por kush është i tillë, pasi ai ka bërë diçka dhe ka marrë një titull “Mjeshtër Pune” dhe një shkollë mban emrin e tij dhe për mua të gjitha këto vlerësime janë vlera. Mendoj se kur flet diçka të tillë çdo gjë duhet që të analizohet. Mendoj se do të fitojmë në rast se do të bëhet komuniteti artistik faktori kryesor i jetës artistike. Ka nevojë institucioni që të ikin tendencat sundimtare anarkiste, boll më me anarkizëm sepse jemi viti 2008. Shoqëria artistike duhet që të jetë faktori kryesor për ç’bunkerizmin e institucioneve dhe për demokratizimin institucional.