Ekskluzive e “TemA”-s: Historitë e bujshme të Televizionit: “Lascia o raddoppia?” dhe “Rischiatutto”

“Mi chiama Michael Nicholas Salvatore Bongiorno, pa “U””. (“Më quajnë Nicholas Salvatore Bongiorno, pa “U””).

Kështu thotë ai në krye të autobiografisë së tij.

Ndërsa ne, le t’i lëmë e të pushojnë një apo dy të diela Montanelli-n dhe Biagi-n, me gjithë shkrimet e tyre modele të pangjashme të gazetarisë, e le t’i kthehemi paksa botës së Televizionit, më saktë, gazetarisë dhe spektaklit televiziv. Kështu kemi vepruar disa herë, madje mu me shkrime që kanë të bëjnë me Televizionin. Dhe e gjitha kjo, jo thjesht ngaqë autori i këtushëm, është anëtar i Këshillit Drejtues të RTSH, e pra kësisoji e ndjen edhe si detyrë që herë mbas here duke i qëndruar besnik të mirëfilltë statusit të gazetarit të vjetër, të sjellë diçka nga bota e këtij profesioni që lidhet edhe me ekranin e vogël. Kësaj rradhe, duke përfituar nga botimi tash së fundi i autobiografisë së Mike Bongiorno-s, që është paraqitësi (presentatore) i shkallës botërore të emisioneve të pafund televizive, po tregojmë me gojën e tij lindjen, ecurinë dhe të fshehtat krejt të panjohura, dhe jo vetëm për shqiptarët, të dy emisioneve të tij të një fame botërore “Lascia o raddoppia?” dhe “Rischiatutto”.

Vetvetiu kemi bindjen ndërkaq, se RTSH do të mund nisë “Quiz”-in e tij të parë të madh televiziv, jo thjesht për shkak të përvojës dhe arkivit të pasur që e ka vetëm ai, por sepse ky program në Shqipëri, në fund të fundit, ka të bëjë me atë që nuk po na pëlqen ta quajmë si dikur: “kulturë masive”, por kulturë e vërtetë publike dijesh, enciklopedie e historie, kur kujton se çka qenë emisionet e Bongiornos. Ishin emisione të artit e të kulturës, të sportit po e po, të politikës e të historisë, të gjeografisë e të muzikës. Për shumë shkaqe, televizionet shqiptare e kanë lënë në fund të rradhëve të tyre sidomos historinë, e kjo nuk ngjet askund në televizionet kombëtare të shteteve të tjera evropiane. Quiz-et e një horizonti të gjanë të themeluara prej Mike Bongiorno-s, në një masë jo të vogël e patën tronditë apo pështjelluar, natyrisht për mirë, Italinë e mbasfashizmit dhe atë të ashtuquajtur të Republikës së parë, duke ngjallë sidomos tek brezi i ri më fort se fitimin, etjen për dije.

Brezi ynë pati fatin të ndiqte rregullisht në vitet 1970-1974, emisonin e famshëm “Rischiatutto” falë antenës që për habi Partia kishte vendosë në malin e Dajtit dhe RAI vinte në ekranet tona familjare më qartë se RTSH-ja. E kujtojnë të gjithë prej këtij brezi se çka ishte ora 21.30 e së enjtes në mbrëmbje. Në ato vite të një mbylljeje të egër, kjo dritare që rrezatoi për një kohë mjaft të shkurtër, ishte kënaqësia e madhe e javës për ne. Madje ia kalonte edhe 45 minutave të një ndeshjeje të Serie A, të çdo të diele që ndiqnim po përmes RAI-t. Për fat, erdhi 1973-74 me vendimin e tij të një izolimi të përtejmë të tipit të “revolucionit kulturor kinez”, që i dha fund aventurës sonë me antenën e malit të Dajtit. Plenumi IV i PPSH, e tjerë, e tjerë…

“Rischiatutto” mbeti në mendjen tonë megjithate, e së bashku me te Mike Bongiorno i paarritshëm.

E vërteta është se të dyja këto “shpikje” të mëdha të Bongiorno-s, nuk kanë zanafillë italiane, por amerikane. “Quiz”-in e tij televiziv Mike Bongiorno e barti nga SHBA. Edhe si fjalë, “Quiz” vjen nga anglishtja dhe është një neologjizëm që lind Mbasluftës së dytë botërore. Simbas gjuhëtarëve, etimiologjia e saj mbetet disi e paqartë. Ndërsa kuptimi i “Quiz”- t është ky: pyetje, përimtim i një argumenti të veçantë që iu parashtrohet ose me zë ose me shkrim, pjesëmarrësve në këte provim ose pyetsor, përherë në fitim të një çmimi, konkursi, gare për të matë shkallën e kujtesës dhe të kulturës.

XXX

Mike Bongiorno, më saktë: Mike Nicholas Salvatore Buongiorno, pa “U”, pra jo BUongiorno, por thjesht BOngiorno, siç përcakton ai vetë, i njohur si Mike (Majk), ka lindur në Nju Jork më 26 maj 1924 në 65 W 12th Street të metropolit amerikan. Ndonëse origjina e paraardhëve të tij është nga Campofelice di Fitâlia e Siçilisë. Gjyshi i tij, Michelangelo Bongiorno, i cili zbarkon në Nju Jork më 7 dhjetor 1892 dhe bëhet qytetar amerikan, është i jati i babait të tij, Filippo (Philip) i cili rritet si amerikan, mëson në Princeton University, një nga më të rëndësishmit e SHBA dhe formohet në avokaturë në një tjetër shkollë të famshme, Columbia University të Nju Jorkut. Në Luftën e Parë Botërore ai futet në aviacion dhe duke qenë se zotëron italishten, dërgohet në Torino me detyrën e komandantit të bazës militare amerikane të skuadrës ajrore të Torinos. Këtu njeh Enrica Carello-n, me të cilën martohet në Torino më 1919 dhe më 1924 lindin në Nju Jork Mike Bongiorno-n, mbasi tashmâ janë kthyer për të jetuar aty. Familja ka një jetë të mirë falë profesionit të babait si avokat i rangut më të lartë.

Papritmas shpërthen kriza e Wall Street-it e vitit 1929 që e falimenton të jatin e Mike Bongiorno-s, i cili humb miliona dollarë mbrenda disa orëve! Eshtë 1930 dhe baba Filippo nis gruan e tij Enrica t’i bëjë ballë jetës në Torino së bashku me birin Mike. Falë zotësisë së tij, ai ia arrin ta kalojë krizën, rifillon jetën e tij të sigurtë disaplanëshe, aq sa bëhet edhe njëri nga tre kandidatët për kryetar bashkie të Nju Jorkut. Janë vitet ’30. Papritmas, bashkëshortët Bongiorno kalojnë në krizë, ndonëse Filippo i kërkon të shoqes që të kthehet në Nju Jork. Kjo refuzon dhe ata ndahen. Nanë e bir janë në Itali ndërkaq, dhe djaloshit Mike Bongiorno i mbeten sytë te uniforma e shkëlqyeshme e dajës së tij, Nicolo Oneto, gjeneral divizioni i bersalierëve, i cili vjen si pushtues edhe në Shqipëri! Ndërsa Mike fillon e ëndërron për Akademinë ushtarake, por, të qenunit qytetar amerikan, ia ndalon një dëshirë të tillë në Itali.

I mbetet vetëm Gjimnazi ku zbulon sportin. Eshtë skiator i ri, por sidomos atlet i kërcimit së larti, dhe 15 vjeç djalë arrin 1.50 metra, që për moshën, asokohe quhej rezultat i një talenti të pastër. I vë vulën talentit kur mbrrin deri 1.60 metra – kampion i rajonit!

Dhe ja, që sporti krejt befasisht e çon tek gazetaria! Luigi Cavallero, kryeredaktor i faqeve sportive të “La Stampa”-s të Torinos, kërkon ta intervistojë si një kampion të shquar. I pëlqen ky djalë me vështrimin miqësor, disi zhbirues, aq më tepër që në këte kohë, redaksitë po boshatiseshin prej largimit të gazetarëve për në front…

Luigi Cavallero i propozon Mike-ut të shkruante raportet nga stërvitjet e Torinos e Juventusit si dhe të realizonte intervista me çiklistët. Personazhet e tij tash janë Valentino Mazzola, Rava, Combi, Rosetta, Caligaris, Varglien. Të gjithë bashkëlojtarë të Riza Lushtës sonë. Nisin vitet ’40. “Eh, çfarë skuadre që ishte Juventusi i kësaj kohe!”, shkruan sot Mike Bongiorno në kujtimet e tij. Dhe shton: “Sporti, atletika, Luigi Cavallero i kishin dhënë rrugë karrierës sime të gazetarit dhe të njeriut të palkut (skenës)”.

Por… lufta! Ai shfaq antifashizmin e tij derisa në fillim të viti 1944 arrestohet nga gjermanët së bashku me t’ëmën dhe dërgohen në burgun San Vittore ku gjen disa të arrestuar të rangut të lartë, e midis tyre, as më pak e as më shumë, por deri dhe Indro Montanelli-n me të shoqen e tij. Mandej historia e personazhit tonë që vazhdon në kampin e përqëndrimit në Bolzano, i njohur si kampi Gries, prej ku të burgosurit niseshin për në kampet e shfarosjes. Mandej në kampin Stalag XVIII-AZ në Corinzia, por ku aventurat bongiorniane, që mbarojnë gjithmonë në mënyrën më sensacionale, siç do të ishin sensacionale vetë bëmat e tij të përbotëshme televizive.

Papritmas “New York Times” publikon emrat e të burgosurve amerikanë të cilët do të ndërroheshin me robër gjermanë në Zvicër. Midis emrave është edhe ai i Mike Bongiorno-s, i njohur si i burgosuri Nr. 2264. Më 21 shkurt 1945, mbasi ka udhëtuar me anijen “S.S.Gripsholm”, Mike Bongiorno zbret në Nju Jork. E mirëpret babai Philippo me të cilin nuk ishin pa prej dhjetë vjetësh. Ai e gjen të jatin të martuar për herë të dytë, por ndjen gjithë përkujdesjen e tij si prind. Mikëpritje. Shtëpi. Mbështetje financiare. Por Mike Bongiorno kërkon të gjejë vetveten. Dhe fati që e ndjek mbas si gjithnjë, për keq e për mirë: e thërrasin në Departamentin e Shtetit ku i propozohet të punojë për seksionin italisht të Zërit të Amerikës. Dhe nëpërmjet emisioneve të “Zërit të Amerikës” merr vesh nëna e tij, e sapoliruar nga bugu, se i biri është gjallë.

Vazhdon ndërkaq, aventura amerikane e Mike Bongiorno-s, gjithnjë mbrenda profesionit të tij tashmâ të fituar, atij të gazetarit. Shkrime publicitare. Intervista. Lajme. Kronika. Kërkon të studjojë, por i jati i thotë, se nuk është koha e studimit, por e punës për të fituar mbijetesën. Dhe mu ky është çasti kur Mike lidhet me radion. Eshtë radio “Whom”. Përsëri befasi e rastësi së bashku. Një spiker i kërkon Mike-ut që ta zëvëndësonte një ditë të vetme. Në të vërtetë duheshin lexuar titujt e gazetës në mbyllje të saj, në mbrëmbje vonë. Të nesërmen shpërthimi! Mbërrijnë dhjetra telefonata të dëgjuesve të cilët qenë mrekulluar prej një zëri tipik italian të Veriut! Kaq mjafton. Kështu rradhazi: reklamë, muzikë, dhe deri tek emisioni i lajmeve të marra nga anglishtja e të përzgjedhura prej tij, të redaktuara e të lexuara prej tij. Një gazetari e pastër në gjithë kompleksitetin e saj të pasur.

Këtu është çasti fatmadh kur Mike Bongiorno njeh “Quiz”-in e parë, atë të amerikanit Robert Q.Lewis, një përzierje midis show dhe varietesë, prej ku do t’ia arrijë të shpikë edhe Mike, Quiz-in e tij! Muzikë, reklamë dhe të ftuar në mikrofon, biseda, gjallëri. Nuk mbaron këtu. Mike punon pa ndalesë për “Zërin e Amerikës” dhe për “Whom”-in. E, prap befasia tjetër, siç e tregon ai vetë. Një ndër gazetarët më të mëdhenj të RAI-t, Vittorio Veltroni, i jati i politikanit të sotëm italian, Walter Veltroni, i kërkon të jetë korrespondent i RAI-t për “Giornale radion”. Kështu, gjatë 1948-52 Mike Bongiorno realizon radiokronikat e tij historike, duke mbërritur deri në intervistat me presidentin Eisenhower, shkencëtarët e përbotshëm Enrico Fermi dhe deri radiokronikë prej koncertit të Duke Ellington në Metropolitan Opera House! E prej këu te sporti, nga automobilizmi, boksi e deri te “Madison Square Garden”. Gjithnjë pranë kronistëve dhe telekronistëve më të famshëm amerikanë. “Prej tyre e kam mësuar profesionin e vërtetë”, thotë sot Mike Bongiorno. Ishin tetë vjetët e tij amerikanë që përforcojnë tejet fatin e tij profesional.

XXX

Eshtë 1953 dhe prap befasia apo rastësia. Petrinella, një pronar i shtypit, e çon në një stacion tjetër radiofonik, “Wov”, konkurenti i “Whom”-it, duke i propozuar që të kthehej në Itali si korrespondent i saj. Mike shtang, mendohet dhe më në fund pranon. Ky do të ishte rikthimi i tij përfundimtar në atdhenë e origjinës dhe bashkimi me nënën e tij.

Dhe drejt e aty ku kishte lindur profesioni i tij: në “La Stampa” e cila i kishte blatuar gazetarinë në fillim të vitit ’40, në kërkim të mbështetësit të tij të madh Lugi Cavallero. Nuk e gjen. Ai ishte vrarë në katastrofën e skuadrës së Torino-s në Superga më 1949! Mandej takimi me Vittorio Veltronin, drejtorin e “Giornale radio” dhe të radiokronikave të RAI-t, sidomos ato të Giro d’Italia. Dhe fjalët e tij që thuajse janë lutëse: “Mike, ti je një element shumë i çmueshëm për ne”. Propozimi është miklues dhe i qartë: Përveç detyrimeve me radiot amerikane, një rubrikë për RAI-n me titullin “Arrivi e partenze”, me synimin për t’i bërë të njohur publikut italian përmes televizionit, personazhet më të shquara të politikës dhe të artit të cilët jetonin jashtë Italisë. Ky është shpërthimi i parë italian i personazhit tonë.

Këtu merr fund gjithçka, ose rifillon gjithçka, që e shndërron qytetarin italo-amerikan Mike Bongiorno në qytetar italian. Fama e tij do të mbërrijë deri te rekordi i paraqitësit më kohëgjatë televiziv që njeh historia e njerëzimit.

E kam pa nga afër një herë të vetme fare pranë, vetëm dy metra larg, Mike Bongiornon. Në Montecarlo në dhjetorin 1995, në Gala IAF (Fondacioni Botëror i Atletikës) në sallën elegante “Etolies” ku zhvillohej ceremonia e shpalljes së atletëve më të mirë të Botës. Ai ishte mik personal i Presidentit të ndjerë të IAAF-it, Primo Nebiolo, i cili e kishte marrë me vete këte “atlet të vjetër” për ta nderuar në këte mbrëmbje të rrallë. Ishte një çast kur televizioni i Montecarlos po intervistonte Presidentin Nebiolo. Mike Bongiorno i qëndronte çuditërisht pranë, me buzëqeshjen e tij që kishte diçka shpotitëse e humane bashkë, që edhe ne telespektatorët shqiptarë ia njihnim aq mirë. Unë shtanga para këtij miti që e kisha ndjerë aq të afërt për vite të tana përmes ekranit të vogël, dhe që më mahniste me shkrirjen në një, të gazetarisë së folur e asaj të televizionit, me elokuencën shprehëse dhe me shpërthimet e aktorit apo të paraqitësit. Nebiolo mbaroi ndërkaq, Mike Bongiorno i futi krahun, kaloi rrufeshëm krejt ngjitur me mua dhe dëgjova që i tha vetëm kaq: “Sei grande Primo!”. Dhe mu zhdukën sysh në morin e sallës “Etolies” të Montecarlo-s, e cila në vetvete përmbante një etikë aristokratike, e ti asesi nuk mund të guxoje të bëje të shpenguarin e aq më pak fansin e dikujt…

Kjo është historia e jetës së njeriut i cili quhet disi gjatë: Michael Nicholas Salvatore Bongiorno, pa “U”, i mirënjohur shkurt si Mike (Majk) Bongiorno, i cili sot 84 vjeç jeton i lumtur me bashkëshorten e tij Daniela dhe tre djemtë, duke vazhduar të shquhet në ekran me emisionet e tij.

Ky është Mike Bongiorno, njeriu i cili e pakta çdo të enjte në mbrëmbje në orën 21.30 të viteve 1970-74, ishte edhe për ne, qytetarët e Shqipërisë, personazhi më i dashtun; njeriu të cilit Umberto Ecco i ka kushtuar trajtesën e tij sociofilozofike “Fenomenologia”, njeriu të cilin Silvio Berlusconi ia ka rrëmbyer RAI-t duk e bërë avangardën dhe flamurmbajtësin e aventurës së tij të bujshme televizive. Në fund të fundit, ky është Mike Bongiorno, paraqitësi (presentatore) televiziv më kohëgjatë që njeh deri më sot njerëzimi. Dhe po aq edhe sportisti atlet, alpinisti apo dhe skiatori që ngjitet deri në Pol (!), gazetari kronikan, radiofonik dhe televiziv, showman-i sui generis, aktori i 8 filmave deri me regjizorë të tillë si Luigi Zampa, Vittorio De Sica apo Ettore Scola. Madje me aktorë të tillë si Toto (“Toto lascia o raddoppia?”), të cilit ai i kritikon vetmadhështinë, teksa na thotë se Toto qenka titulluar edhe si kont dhe dukë i Drishtit dhe i Durrësit (“…conte e duca di Drivasto e di Durazzo”..).

Bongiorno mbetet kësisoji, paraqitësi televiziv i cili krijoj shkollën e vetme në historinë e përbotshme të televizionit, me një biografi profesionale të përmasave gjigande: në 11 Festivale të Sanremos, 13 transmetime epokale të RAI-t, në 35 programe të bujshme të Mediaset, mbajtës i 40 Çmimeve teleradiofonike, rekordmeni i pambërritshëm (3125 puntata në Quiz-n “La ruota della fortuna”), si dhe rekordmeni i pranisë më kohëgjatë para kameras mbrenda një viti: 400 orë më 1995!

Në librin e përbotshëm “Guinness” ai përcaktohet kështu:

“Paraqitësi (presentatore) më aktiv përsa i përket numrit të viteve që mban mbi supe, me karrierën e tij të filluar më 1946 si drejtues i një emisoni radiofonik të “Quiz”-it në emitentin “Whom” të Nju Jork-ut.”

Kjo është jeta e Mike Bongiorno-s, ashtu siç nuk e kanë njohur kësisoji as shqiptarët, adhuruesit e tij të fillimit të viteve ’70.

Tash, le t’ia lëmë fjalët vetëm atij, Mike Bongiorno-s, që të na tregojë historinë e dy kryeveprave të tij televizive që tronditën Evropën e televizionit: “Lascia o raddoppia?” dhe “Rischiatutto”.

Lascia o raddoppia?

Nga Mike Bongiorno

I.

“Lascia o raddoppia?” simbas shumicës së njerëzve ka qenë suksesi më i madh i televizionit në Itali. Mendim të cilin unë e kundërshtoj, sepse them se programi më i bukur dhe i suksesit më të madh është “Rischiatutto”.

Sido që të jetë, “Lascia o raddoppia?” është shndërruar në mit, në legjendë. Ekziston ende një klub i paprekshëm fansash që e konsideron si programin kult të historisë së Televizionit tonë.

Një ditë, në fillim të vjeshtës së vitit ‘55, u thirra prej Sergio Pugliese-s, drejtor i programacionit, i cili më thotë: “Mike, ti ke pasë dhe vazhdon të kesh një sukses të dukshëm me radion. A e di se ke pesë milionë dëgjues të martën në mbrëmbje? Nuk ka pra arësye që të mos arrijmë te një sukses edhe më i madh me televizionin! Kemi absolutisht nevojë sepse industritë italiane janë duke filluar prodhimin e aparateve të parë televizivë të paracaktuar të futen në të gjitha shtëpitë e Italisë. Përveç kësaj, nëse nuk lëvizim shpejt, industritë e mëdha të televizioneve amerikane, do ta pushtojnë Italinë”.

Industritë amerikane tashmâ kishin treguar se po bënin shumë për përhapjen e televizionit në Itali. Pak kohë mbas fillimit të programit tim, ata do të organizonin në Milano një ceremoni gjatë së cilës një përfaqësues i shoqatës së tregtarëve amerikanë më dorëzoi një trofe me një statujëz që nënkuptonte Oscar-in amerikan, me ndryshimin se personazhi në vend të shpatës klasike, mbante në duar një valixhe udhëtari. Në te qe shkruar: “Distinguished Salesman’s Award –Mike Bongiorno-s për “shitjen” e televizionit italianëve”. E gjitha ishte përkthimi i letrës së një fraze që megjithate tingëllonte saktësisht më mirë në anglisht: “To Mike, who sold television to Italians”. Në anglisht fjala “sold” ka një kuptim të ndryshëm nga ajo që ka në Itali, Për ata nënkuptonte se i kishte bindur italianët të blejnë televizorin.

“Drejtor”, iu përgjigja Pugliese-s, “në Amerikë ka disa kohë që është duke pasur një sukses të madh të papamë, deri në pesëdhjetë milionë spektatorë! Quhet “The 64.000 USD Question”, që e përkthyer do të thotë “Pyetja për 64.000 dollarë”. Dhe po vazhdon gjithnjë me sukses në CBS. Mekanizmi i lojës është krejt i thjeshtë, fillon me një shifër dy dollarësh, dhe dyfishohet duke mbërritur deri në 64.000 dollarë”.

Kjo përbënte një shifër shumë të lartë për atë kohë. “Përse nuk bëjmë diçka të ngjashme edhe në Itali?”, vazhdova unë. “Jo, jo Mike! Nuk është e mundur kjo, duket se ende nuk e njeh mirë këte vend. Mbi të gjitha, nuk kemi ku i gjejmë çmime të tilla, dhe nuk besoj se drejtimi i ndërmarrjes do ta lejojë. Mandej, njerëzit do të kujtojnë se gjithçka është e sajuar prej nesh për të krijuar personazhe rreth të cilëve të bëhet zhurmë.”.

“Drejtor, më dëgjo!”, i thoja unë duke u treguar shumë këmbëngulës. “Nëse nuk më beson shko në SHBA dhe shih një puntatë. Do të shohësh se ke për të ndërruar menjëherë mendim”.

Arrita ta bindja Pugliese-n që të nisej për në SHBA për të verifikuar me sytë e tij, dhe ata shkuan së bashku me drejtorin e atëhershëm të RAI të Milanos, Alberto Passante. Mbas një jave vëzhgim, ata u kthyen të bindur dhe entuziastë.

“Mike, më thotë Pugliese, “ke patur plotësisht të drejtë, një gjë të tillë nuk e kemi parë kurrnjiherë në Itali. Duhet megjithate, të bëjmë një diçka të zgjuar në mënyrë që t’ia përshtatim programin shijes së italianëve”.

Dhe kështu, vjen 19 nëntori 1955. Një datë historike për televizionin italian. Prej një teatri të posaçëm të përshtatun në Panairin e Milanos, unë iu paraqita drejtpërdrejt publikut televiziv, i cili ende nuk dinte asgjë prej të jashtëzakonshmes që ne po fusnim në valë.

Kishim njoftuar përmes gazetave se është në rrugë një nismë e paracaktuar për të tërhequr tejet vëmendjen e gjithë vendit. Ishte periudha ku shtypi italian nuk kishte marrëdhënie të mira me televizionin, dhe pavarësisht ftesave që kishim bërë, unë u gjenda krejtësisht i vetëm në studio për të spjeguar se si do të funksiononte “Lascia o raddoppia?”.

Dola nga teatri i zhgënjyer sepse më dukej se gjeta një mungesë të plotë interesi. Duke menduar kështu ecja nëpër Milano për të shkuar në Hotel Cavalieri ku qëndroja, dhe njihesha mirë në bar midis grupeve njerëzish të cilët bisedonin. Ndërkaq, i dëgjova tek flisnin për paraqitjen e programit tim, që sapo e kishin pa, dhe natyrisht kishte tërhequr interesin e tyre. Ideja e telequiz-it, dëgjova të thonin ata, iu dukej diçka e re dhe me të vërtetë e madhe.

Gazetat, duke iu përgjigjur interesit të njerëzve, e kuptuan menjëherë gabimin që kishin bërë. Dhe të gjithë do t’i suleshin RAI-t për një ftesë për të qenë të pranishëm javën e ardhshme në puntatën e parë zyrtare, atë të 26 nëntorit. Kaq të shumta ishin kërkesat sa që na u desht të vendosnim një tribunë për të pritur gjithë gazetarët e akredituar. I njëjti problem edhe për fotografët. Duhej të krijonim një hapësirë përballë skenës për t’i pritur edhe ta.

Për të treguar se po i bënim gjërat me seriozitetin më të madh, vendosëm mbi skenë një tryezë rreth së cilës qëndronin funksionarë të RAI-t, si dhe noteri i pari në historinë e televizionit tonë. Ishte Dr. Niccolo Livreri, i cili mbas 44 puntatave kishte për të dhënë dorëheqjen për shkak të akuzës se kishte ndihmuar një pjesëmarrës dhe që u zëvendësua prej noterit Carlo Marchetti. Episodi në vetvete qe tejet zhurmëmadh dhe qe përshkruar prej gazetave, çka shkaktoi lindjen e një mëdyshjeje dhe gjithmonë mund të kishte një gabim, sigurisht i bërë pa dashtë.

Dihej që në Amerikë, në fund të viteve pesëdhjetë, ndodhën skandale të mëdha të lidhura me fitime të pilotuara nga televizionet, por mund të them faktin se në pesëdhjetë vjet të karrierës një gjë e tillë në programet e mia, nuk ka ndodhur asnjëherë, kjo ndoshta edhe falë rreptësisë sime në studio. Kjo është një gjë për të cilën jam sulmuar dhe tallë madje, por duhet të them se për mua është një krenari, kur dihet se sa here që janë në valle çmime me miliona, të dalësh prej kufirit legal, është një rrezik shumë i rëndë, që sjell pasoja edhe më të rënda.

Noteri i ri, Marchetti, u bë kështu popullor jo vetëm për kontrollet e tij të drejta të pyetjeve që bëja, deri aty sa qe detyruar ta zgjerojë tejet veprimtarinë e zyrës së tij, sepse të gjithë për çështjet e tyre donin të kishin një noter si ai i “Lascia o raddoppia?”, i cili ishte garancia e një ndershmërie absolute. Edhe pse dukej shumë i idhët, në të vërtetë, ai kishte një mirësi të pafund, të një njeriu me të vërtetë të durueshëm. Për fat të mirë apo të keq, noterët duhet të mbajnë një qëndrim të tillë për të respektuar rregullat. Edhe Ludovico Peregrini, “Zotnia Jo”, bashkëpunëtori im historik prej gati dyzet vjetësh, për shembull, është një njeri shumë i durueshëm edhe pse për ata që e njohin vetëm prej televizionit, nuk duket aspak i tillë.

Ndodhi kështu për herë të parë në Itali që duke luajtur për dyfishimin, të fillonin të delnin para publikut të kombit, personazhe të pabesueshëm, të zbuluar prej një Italie që deri në këte kohë kishte mbetë thuajse si e fshehur.

Ishin njerëz me të dhëna të mëdha të kulturës, dhe mbi të gjitha të një kujtese të pazakontë. Për t’i tërhequr njerëzit që të merrnin pjesë kishim vendosë edhe çmime inkurajuese për ata të cilët kishin frikë se mos gabonin dhe në një çast të caktuar thonin: “E lë me kaq!”, në vend që të dyfishonin.

Kush shkonte deri në fund mund të çonte në shtëpi 5 milionë e 120 mijë. Një shifër që sot mund të duket qesharake, por që përkundrazi, asokohe ishte e mjaftueshme për të blerë një apartament ose madje për të ndërtuar një vilë të vogël në fshat. Përveç të tjerave, në fillim, shteti nuk ndërhyri për të taksuar fitimet. Këte e bëri më mbas, dhe atëherë mjaft pjesëmarrës të cilët kishin fituar shuma dhe që i kishin investuar duke menduar se nuk i detyroheshin asgjë shtetit, për fat u detyruan mandej që të rishitnin ate që kishin fituar.

Unë ndikoja shumë në zgjedhjen e pjesëmarrësve sepse, i fortë në përvojat e mia amerikane, e dija se ishte e nevojshme të përzgjidhja njerëz të cilët mund të bëheshin personazhe, dhe rreth të cilëve mund të krijohej një histori. Përzgjedhja ishte shumë e lehtë, sepse për herë të parë paraqitej rasti të vihej në pah hobi dhe kultura e përpunuar si të thuash, në mënyrë sekrete, tek shumë njerëz, të cilët edhe sepse nuk kishin një diplomë ose një titull të lartë shkolle, zotëronin një bagazh njohurish të tilla, tejet më të larta se shumë prej atyre të cilët kishin pasë fatin të vazhdonin shkollat.

Në katër vjet që vazhdoi “Lascia o raddoppia?” u bënë 400.000 pyetje pjesëmarrjeje. Dhe duhet thënë se niveli i lojës ishte shumë i lartë dhe pjesëmarrësi luante për t’iu përgjigjur saktë një pyetjeje të vetme, në ndryshim nga quiz-et e tjerë që sapo kishin nisë të dukeshin përditë, ku pjesëmarrësit i jipej mundësia të zgjidhte midis tri apo më shumë përgjigjeve të lehta të shkruara.

Futbolli, siç është edhe sot, mbetej sporti që i tërhiqte më fort italianët, por konsiderohej pak a shumë si një fushë që tërhiqte më tepër burrat. Duke bërë disa kërkime gjetëm një vajzë e cila quhej Paola Bolognani. Ajo dinte gjithçka rreth futbollit dhe tregonte me një lehtësi marramendëse rezultatet dhe formacionet e gjithë kampionateve që zhvilloheshin, si dhe të mëparshmëve. Ajo pati një sukses të jashtëzakonshëm. Në pak ditë të gjitha gazetat nisën të merreshin me te, me jetën e saj dhe të familjes së saj. Në mënyrë të veçantë gazetat e skandaleve, dëfreheshin duke shpikur gjithçka, deri dhe një flirt të saj me mua. Sepse, përveç të tjerave, ajo ishte edhe një vajzë e bukur dhe shumë inteligjente. Më vonë arriti të bëhej kryetare bashkie. “Luanesha e Pordenone”-s – kështu e thirrën –fitoi çmimin përfundimtar duke kujtuar emrat e të gjithë gjysmëmbrojtësave të Bologna-s.

I paharrueshëm ishte ndërkaq, skeçi që bëmë me Ugo Tognazzi-n, i cili imitonte Bolognani-n, dhe me Raimondo Vianello-n i cili më imitonte mua. Duke ndërtuar një “pyetje/përgjigje” tipike të programit, Tognazzi dhe Vianello jepnin pa ndalesë deri në pambarim, dhjetra e dhjetra emra, pa asnjë rregull dhe pa e ndalur asnjeri tjetrin.

Një tjetër personazh femëror që e bëri gjithë Italinë që të merrej me te, ishte Maria Luisa Garoppo, e cila u paraqit si njohëse e tragjedive greke. Ishte e pajisur me një kulturë të lartë, por publikun televiziv, ajo që e tërhiqte më fort ishte mbi të gjitha, gjoksi i jashtëzakonshëm i madh i saj, çka nuk ishte parë deri atëherë! Ishte kaq i madh saqë për ta inkuadruar përmes kameras, regjizori Romolo Siena, duhej të lodhej së gjeturi largësinë për ta përfshirë të gjithin në ekran. Gjatë pjesëmarrjes së saj, një grup gazetarësh lojcakë e bënë që t’i pozonte mbi tryezë gjinjtë e saj; poshtë tyre vendosën një fletë të madhe letre mbi të cilën shkruan me laps masat. Erdhën mandej në dhomzën time, duke më kërkuar që ta transmetoja. Por asokohe RAI ishet tejet i moralshëm, dhe nuk mund të lejonte kurrnjiherë gjëra të tilla. Më vonë Garoppo hyri në politikë, duke zënë madje edhe një vend të rëndësishëm në partinë e saj.

Personazhi i parë mashkull, i cili krijoj një revolucion të vërtetë të vet në Itali si midis dëgjuesve ashtu dhe midis kritikëve televizivë ishte Luigi Marianini. Ai ishte një njeri me kulturë të rrallë, kishte katër diploma dhe fliste në një mënyrë veçanërisht elegante. Vinte gjithmonë me një kostum të shndritshëm: xhaketë, jelek, këmishë, kravata që deri atëherë nuk i kishte veshë askush. Më quante “inkuizitori im i pamshirshëm”, dhe ende sot, herë mbas here, televizioni transmeton puntata të pjesëmarrjeve të tij në “Lascia o raddoppia?”. Veshja e tij e asokohe sot nuk krijon sensacion kur sheh veshjen e rinisë së tashme, por inteligjenca e tij nuk është kaluar asnjëherë prej askuj. Ai kishte një eksentricitet të pabesueshëm, ndonjëherë vinte i veshur si prift dhe kalonte nën portalet e rrugës “Roma” ose “Torino”, duke këmbëngulur se qe thirrë prej Zotit.

Shumë emocione krijoj pjesëmarrësi që quhej Felice Mannarelli, origjinar i një fshati të humbur në Abruzzo, Montenero Val Cocchiera. Erdhi në “Lascia o raddoppia?” për të paguar studimet. Ishte kaq i varfër aq sa na befasoi të gjithëve kur e pamë duke mësuar nën të vetmen llampë të rrugës së fshatit të tij. Pjesëmarrja e tij ishte kaq emocionuese sa që nga çdo pjesë e Italisë mbërrinin për te ndihma të llojeve të ndryshme. Mannarelli arriti deri te pyetja pesëmilionëshe dhe vendosi ta dyfishonte duke krijuar një emocion të papamë në publik për guximin e tij. “Nëse fitoj këte shumë që kam fituar deri tani unë mund t’i vazhdoj studimet e mia”, tha, “por më duhet të ndihmoj edhe familjen time”. Kur doli nga kabina ne u trembëm, sepse ai ishte zverdhur dhe të dukej se po mbaronte, por unë dhe Edy Campagnoli, shoqëruesja ime e programit, iu gjendëm menjëherë pranë, të lumtur dhe të gëzuar që kishim mundur të kontribuonim në zgjidhjen e problemeve të tij. Në këte çast mua më rodhën lotët.

Përsa i përket ndihmave të nevojtarëve, për publikun ngjalli një emocion shumë të fuqishëm rasti i pjesëmarrëses shumë të bukur nga Toscana, e cila quhej Marisa Zocchi nga Pratolino. Familja e saj kishte një bar, dhe ajo kishte mësuar gjithçka nga çiklizmi sepse bari ndodhej përbri një rruge ku stërviteshin çiklistët e mëdhenj. Nuk thoshte kurr pse merrte pjesë, por më mbas zbuluam se dëshironte të ndihmonte nënën e saj shumë të sëmurë. Prej frikës së humbjes, mbasi fitoi dy milionë e gjysëm, njoftoi se nuk dëshironte ta dyfishonte shumën, sepse për te kaq mjaftonin. Në këte çast, duke pa se publiku ishte bërë tejet i ndjeshëm për këte ngjarje, ndërhyn nga shtëpia e tij Mbreti Faruk, i cili jetonte në Itali në emigracion, duke deklaruar se ishte emocionuar kaq fort sa që kishte vendosë të jipte ai dy milionë e gjysëm për të mbërritur çmimin e lartë përfundimtar…

E përktheu: Besnik Dizdari