Erotizmi nė mesjetė
07.09.2008 18:03 Kulture - Burimi: Metropol Kulture
Nė mesjetė erotizmi merr njė tjetėr pėrmbajtje dhe arti mesjetar pėrdoret pėr synime tė caktuara. Nė kishat mesjetare gjenden gdhendje tė cilat pėr njerėzit e sotėm mund tė konsiderohen si tė turpshme dhe fyese. Kryesisht kėto skalitje nė mur dhe skulptura tė kėsaj natyre i vėrejmė nė njė territor tė mirėpėrcaktuar tė Evropės, si nė Spanjė, Francė, nė ishujt britanikė dhe nė Irlandė, nė territore qė dikur kanė qenė nėn sundimin ose nėn influencėn e arabėve tė Afrikės Veriore. Skalitjet erotike nėpėr kisha nuk ishin krijime tė njė teke, por ato kishin njė subjekt tė qartė dhe tė zgjedhur me kujdes, prandaj duhen parė nė sfondin historik tė periudhės sė mesjetės. Kėto skulptura na japin informacion tė rėndėsishėm pėr jetėn e shoqėrisė mesjetare, pėr idealet e mesjetės, pėr mendimet dhe besimet e banorėve mesjetar. Pavarėsisht periudhave tė ndryshme nėpėr tė cilat kaloi krishterimi, ato mbijetuan dhe u pėrhapėn me shpejtėsi nė njė territor tė gjerė tė Evropės.
Njė nga shembujt pėrbėn kisha Santa Marta del Cerro", e cila ėshtė datuar kryesisht nė shek. XII dhe ka qenė e ndėrtuar nė lavdi, pasi kjo hapėsirė ka qenė e pushtuar nga maurėt. Pėrveē skalitjeve tė ēuditshme, si gjarpėr me kokė njeriu, lejlek me njė gjarpėr nė sqepin e tij, figura tė tjera nga bota shtazore dhe floreale, tėrheqin vėmendjen edhe figura e njė gruaje tė zhveshur, njė prift, i cili mban nė shpinėn e tij njė fuēi vere, njė akrobat me kėmbėt e tij tė dyfishuara mbi shpatulla dhe figura tė tjera ekzibicioniste femėrore dhe mashkullore.
Ēdo gdhendje nė kishat e mesjetės ėshtė e gdhendur me kujdes dhe ka njė mesazh shprehės pėr banorėt e shek. XII tė Shėn Martės, p.sh. figura kishtare, prifti, qė mban fuēi nė shpinėn e tij simbolizon mbajtjen e shtyllės sė mėkatit tė dehjes sė priftėrinjve nė shpinėn e tij ose peshėn e mėkateve tė tij tė pashfaqura ose tė dyja sė bashku.
Por ēfarė mund tė themi mbi figurat e tjera erotike ekzibicioniste?
Termi sheela-na-geeg ėshtė pėrdorur nė artin mesjetar pėr tė treguar njė figurė ekzibicioniste femėrore tė ndyrė, e cila tėrheq vėmendjen tek organet e saj gjinore, tė cilat nxirren nė pah nė mėnyrė tė theksuar nga lėvizja e duarve, por ajo qė tė bėn mė shumė pėrshtypje te kjo figurė femėrore ėshtė shėmtia e saj shtytėse.
Ekzibicionizmi i sheela-na-geeg
Mbi prejardhjen e sheela-ve ka mendime tė shumta, tė cilat i lidhin ato me kultin prekristian tė pjellorisė dhe mendohet se disa objekte tė kėtij kulti janė huazuar nga feja kristiane dhe i janė nėnshtruar njė pėrpunimi, nė mėnyrė qė tė bėhen mė tė pėrshtatshme pėr synimet e kishės.
Autori Andersen, i cili ėshtė marrė me studimin e sheela-ve, deklaron vazhdimisht se sheela ėshtė njė shtrigė e trembur, mesazhet e sė cilės nuk duken imorale, por ca mė tepėr synon tė largojė ēdo parapėrgatitje seksuale qė mund tė dėfrejė shikuesin.
Kėndvėshtrimi tjetėr u jep kėtyre figurave njė fuqi apotropaike, tė cilat kanė aftėsinė tė kthejnė mbrapsht forcat e sė keqes dhe vėshtrimin e dėmshėm tė djallit, pak a shumė simbolikėn qė kanė pasur falluset dhe vulvat nė periudhat e mėparshme.
Grekėt dhe romakėt pėrdornin gjerėsisht simbolet mbrojtėse dhe krizma kristiane dhe Agnus Dei duket se janė njė shtesė e kėsaj ideje dhe sigurisht ėshtė argumentuar se sheela-na-geeg ėshtė vendosur nė tė njėjtėn kategori me objektet apotropaike.
Kėndvėshtrimi mė i pranueshėm sot ėshtė ai se sheela-na-geeg dhe ekzibicionistė tė tjerė qė lidhen me tė janė imazhe ikonografike te diskutueshme, tė cilat synonin ti jepnin ndihmė vizuale mėsimeve tė kishės mbi moralin dhe pasqyrojnė, megjithėse nė njė shkallė tė ulėt, subjektet e pikturuara mbi timpana, kapitele, frize dhe pllaka, dėnimet e mėdha dhe vizionet e Ditės sė Gjykimit, se ato janė bashkėkohore bashkė me njė pjesė tė gdhendjeve tė tjera romaneske, pa pyetur pėr ēdo origjine tjetėr tė largėt qė mund tė ketė luajtur rol nė bėrjen e tyre dhe se ato janė marrė me njė ēėshtje tė njė momenti tė madh. Nė territorin e Francės dhe nė Spanjė kemi mė shumė figura seksuale mashkullore, ndaj dhe termi mė i pėrshtatshėm pėr tu referuar kėtyre figurave ėshtė thjesht ekzibicionistė. Sipas pikėpamjeve nga studiuesit e deritanishėm tė kėtyre figurave, del se sugjerimi i tyre mbi funksionin e figurave ėshtė se nuk kishin karakter erotik dhe se nuk synonin tė ndiznin pasione seksuale, por ca mė tepėr synonin qė ti qetėsonin ato. Kėto gdhendje dhe statuja tė shkėlqyera ekzibicionistėsh ishin thjesht njė instrument mė shumė apo njė leksion i gdhendur nė fushatėn e kishės kundėr imoralitetit dhe se Kisha pėrdorte kėto si simbole qė tė mund tė kuptoheshin edhe nga pjesa mė e pakulturuar e popullsisė, siē ishin dhe fshatarėt e kishės tė Shėn Martės nė Spanjė. Duke pranuar faktin se kėto ekzibicionistė janė bėrė nė mėnyrė tė trashė dhe vulgare, jo pa doza humori satirik, ato janė bėrė me dijeni tė plotė pėr tė shkaktuar shaka apo ofendim, por ato nuk cilėsohen si pornografike, pavarėsisht harbutėrisė dhe qėndrimit tė tyre, nė vetvete pėrbėjnė njė punė serioze.
Komuniteti katolik nė shek. XVII-XVIII pėrmban njė numėr referencash tė sheela-ve qė janė njohur mė herėt deri tani, tė cilat ndeshen nė statujat e dioqezave dhe provincave tė shek. XVII. Kėto referenca mbėshtesin faktin qė nė disa vende sheela-na-geeg ishte njė term i pėrdorur pėr tė treguar gra me moral tė keq apo shtriga tė vjetra. Gjithashtu nga pėrmbajtja e kėtyre referencave mėsojmė se shumė sheela janė djegur dhe janė shkatėrruar, se njėherė e njė kohė ka pasur mė shumė nga sa mund tė shohim sot.
Ekzibicionet seksuale u zhvilluan, si shumė motive tė tjera romaneske, nga prototipat e periudhės klasike nė njė datė jo mė tė hershme se shek. XI dhe se lulėzimi i tyre ishte gjatė shek.XII; se ato janė gdhendje kristiane, pjesė e njė ikonografie qė synonte ndėshkimin e mėkateve tė mishit dhe se nė kėtė ato ishin i vetmi element goditės i epshit, luksit dhe imoralitetit; se pamja e tyre e tmerrshme i detyrohet faktit se ato portretizonin tė keqen nė betejėn kundėr sė keqes; nė rolin e luftuesit kundėr luksit dhe epshit, dy mėkate morale, ato lulėzuan nė skulpturėn e njė hapėsire tė mirėpėrcaktuar tė Francės Perėndimore dhe Spanjės Veriore dhe u shtrinė nė ishujt anglez. Ato janė mbėshtetur nga njė numėr gdhendjesh, tė cilat me sy tė parė duket sikur skanė lidhje me to, por qė janė bėrė mė mirė tė kuptueshme kur u ėshtė bėrė lidhja dhe se ka tė ngjarė qė synimi mbrojtės qė u ėshtė atribuar ndonjėherė ėshtė njė zhvillim i mėvonshėm, qė rrjedh nga forca e figurės sė tyre dhe respekti me tė cilin ato trajtoheshin.
Mbi origjinėn figurave ekzibicioniste
E vetmja figurė ekzibicioniste joklasike premesjetare qė ėshtė gjendur deri tani nė Evropė ėshtė e njė perėndeshe kukuvajkė e vogėl nė njėrin skaj tė njė byzylyku floriri nga Reinhein (Saarland) i datuar rreth v. 400 para K. dhe akoma dhe kjo mund tė jetė e frymėzuar nga Mesdheu ose Lindja e Afėrme. Ēėshtja e origjinės kelte tė ekzibicioneve femėrore ėshtė e pabazė, pasi ekspertėt e artit romak bien pėrgjithėsisht nė njė mendje se te keltėt nuk ekzistonte kult falik vendas dhe se ēdo ikonė haptazi seksuale nė artin e tyre u dedikohet kontakteve tė tyre me romakėt, qoftė nėpėrmjet tregtisė apo luftės me ta.
Njė tjetėr pistė mbi origjinėn e figurave ėshtė arti greko-romak. Nė mesjetė motive klasike u morėn nga kristianėt, tė cilėt, tė fiksuar pas mėkateve mortale tė epshit, shndėrruan prototipat mikrofalike tė artit greko-romak nė ato figurat groteske megalofalike qė shohim sot. Shembull i kėtij transformimi ėshtė Spinario ose Nxjerrėsi i gjembit, skulpturė qė paraqet njė atlet tė ri nė ēastin kur ėshtė pėrkulur pėr tė nxjerrė njė gjemb nga shputa e tij. Kjo ėshtė njė skulpturė sa natyraliste dhe mikrofalike, ndėrsa versioni romanesk i saj ėshtė njė skulpturė e trashė megalofalike, madje priftėrinjtė romaneskė u siguruan qė tė kishte dhe njė version femėror tė kėsaj skulpture, Spinaria, njė femėr megafalike, e cila ndėrsa pėrkuljet pėr tė nxjerrė gjembin, zbulon anusin e saj. Spinaria mund tė ketė frymėzuar dhe bėrjen e sheela-na-geeg. Kėto gdhendje lehtėsisht mund tė stigmatizohen dhe si pornografike, pasi fokusojnė vėmendjen e njerėzve nė pjesėt mė intime tė tyre nėpėrmjet njė pozicioni tė hapur, tė pamundur, me njė tejzgjatje tė organeve tė tyre gjenitale, por synimi i tyre ėshtė vetėm didaktik ose kėrcėnues. Thelbi i krijimit tė sheela-na-geeg mund tė jenė dhe mallkimet e murgjve kundėr Evės, por origjinėn e tyre duhet ta shohim dhe nė antifeminizmin e Kishės sė shek.XII.
Arti romak dhe romanesk
Fjala romanesk pėrfshin tė gjitha ato forma tė artit tė cilat kanė si baza tė tyre modele romane. Ndėrtimi romanesk nuk ishte shumė i pasur para shek. XI dhe zhvillimin e tij mė tė madh e mori nė shek. XII, kur gdhendėsit romanesk morėn impulset e tyre tė para nga figurat qė shikonin nė gjurmėt e tempujve dhe sarkofagėve prej mermeri tė artit greko-romak, tė cilat i inkuadruan nė artin e tyre, fillimisht pa ditur ose duke pasur njohuri tė kufizuara mbi simbolikėn e vėrtetė tė tyre.
Arti romanesk ėshtė njė art eklektik, duke u frymėzuar jo vetėm nga subjektet kristiane, por edhe nga burime pagane gjithashtu dhe shprehja e tij ėshtė aq e ēliruar sa dhe zgjedhja plot imagjinatė e vendeve dhe shija pėr simbolizmin dhe e veshjes sė mistereve fetare me njė mantel simbolik ėshtė njė tjetėr karakteristikė e artistėve romanesk.
Dallim tjetėr mes romanikut dhe romaneskut ėshtė se skulptorėt romanik shqetėsoheshin pėr pamjen e jashtme tė veprės sė tyre dhe pėr madhėshtinė e saj duke prodhuar njė art tė ftohtė, ndėrsa arti romanesk synonte tė shqetėsonte me formėn e jashtme sesa me emocionet e brendshme. Duke marrė shembuj nga arti roman, romanesku ruan proporcionet e mira dhe natyraliste, format e para tė artit mesdhetar dhe pėrfshin ndėrmjet tyre tė ēuditshmen, asimetriken, tė ngatėrruarėn, tė shtrembrėn, grotesken dhe tė shėmtuarėn, duke shmangur balancėn dhe klasicizmin pėr tė ngjallur ankth, tension, bezdi, frikė, angėshtim. Arti romanesk rrjedh nga njė botė e cila jeton nė tension dhe nė shqetėsim tė vazhdueshėm dhe tregon mentalitetin dhe frikėrat qė persekutonin banorėt mesjetar dhe vėmendjen e tyre tė vazhdueshme ndaj mėkatit tė epshit dhe mėkateve tė tjera mortale.
Frekuentuesit e pashkolluar tė Kishės mund tė mos e kenė kuptuar gjithmonė simbolizimin e saktė te gdhendjeve, ndonėse ėshtė i dukshėm dhe lehtėsisht i lexueshėm, por ata do kenė kapur idenė qė rreziku fshihet gjithandej rreth tyre, qė krijesat e njė bote tė padukshme ishin tė pamėshirshme nė pėrndjekjen e tyre dhe pikėrisht ky ishte funksioni primar i artit romanesk si art religjoz, tė sigurojė druajtje dhe frikė dhe tė krijojė vetėdije tė ndėshkimit hyjnor. Arti romanesk ėshtė art qė vendos mėsimin e shkrimeve tė shenjta, duke pėrforcuar mesazhin kristian me ēdo material, qė i pėrshtatet rastit si tekste biblike, komente, jetė shenjtorėsh, bėma heronjsh, rrėfime mitologjike ose legjendare, gjykime udhėtarėsh, ndodhi nga bota natyrore apo e kafshėve akoma dhe fantazi, duke lėnė nė plan tė dytė synimin dekorativ dhe duke krijuar njė botė simbolesh njerėzore. Arti roman ishte njė art qė tregonte atė ēfarė kishte ndodhur nė tė shkuarėn, ndėrsa arti romanesk paralajmėronte pėr atė qė do tė ndodhte.
Zymtira paralajmėruese e kishave romaneske zėvendėsohet nė shek. XIII nga njė mur i hollė, delikat dhe i ndriēuar, me njė dritė rrėzėlluese dhe dritare tė larta me qelq tė ngjyrosur, me pamje mė elegante dhe i gdhendur me finesė, me statuja plotėsisht tė rrumbullakosura, tė cilat paralajmėrojnė njė vizion shumė mė tė bukur pėr njė botė shenjtorėsh sesa mėkatarėsh, dhe kjo pikėrisht nė momentin kur monasticizmi humbet autoritetin e tij dhe pushteti i kalon klerit shekullor. Vendin e ndėrtimeve romaneske zėnė ato gotike me skulptura sirenash, profetėsh, shenjtorėsh, akrobatėsh dhe figurash tė tjera megafalike tė reja, tė cilat iu shtuan gdhendjeve tė tjera dhe ndajnė me to tė njėjtėn pėrgjegjėsi pėr mėsimet e Kishės mbi moralin.
Zbavitėsit (akrobatėt dhe muzikantėt)
Skulpturat e akrobatėve romaneskė e kanė prejardhjen e tyre nga antikiteti dhe nga statujat e performuesve Greqisė dhe tė Romės, por qėndrimet e tyre nė periudhėn romaneske, sjellja dhe tiparet qė u janė dhėnė janė bėrė tė duken groteske dhe tregojnė se artistėt romaneskė ndryshonin nga pararendėsit e tyre klasik nė objektivat e tyre dhe synimi i tyre ishte tė prezantonin njė realitet krejt tė ndryshėm, pasi kishin tė tjera qėllime pėr tė pėrmbushur. Arti klasik nuk iu pėrshtat krejtėsisht qėllimeve tė tyre dhe modelet qė morėn ata siguroheshin qė tu ndryshonin proporcionet dhe tu theksonin atributet e tyre mė pak tė bukura dhe kishin si qėllim prezantimin e burrit dhe tė gruas me sjellje jonatyrale dhe tė pavend, p.sh. gratė e Marta Marestay ose Blaignac, tė cilat vėshtrojnė me ngulm poshtė fustanit tė tyre duke u dukur si tė paturpa, ndėrsa dhe akrobati nė Saint Legeri Pons, i cili paraqitet duke ngritur kėmbėt mbrapa pėr ti vėnė mbi kokė, nga dhuna e veprimeve tė tij se do tė na pėrcjellė njė mesazh, ashtu si akrobatėt e paraqitur nė kolonėn Lurbano, tė cilėt simbolizojnė pėrleshjen e burrit dhe qėllimin e tij pėr tė nisur njė jetė tokėsore ose nė kėtė paraqitje stigmatizohet krenaria e tepruar e akrobatėve, kur i paraqesin me trupa tė shtrembėruar, jashtė formės sė tyre.
Artistėt romanesk synonin tė kapnin shėmtinė nė statujat e akrobatėve dhe tė artistėve, por ėshtė interesante mendjemprehtėsia e tyre, pasi pozicionet nė tė cilat kanė paraqitur artistėt kanė shėrbyer njėkohėsisht edhe pėr tė luajtur rolin e mbėshtetės pėr superstrukturėn e abakut dhe njėkohėsisht tė simbolizojnė mbajtjen e peshės sė mėkatit.
Origjina e kėsaj mėnyre tė paraqituri nuk ishte diēka e re pėr artistėt romaneskė, pasi pėrdorimi i skulpturave si kolona apo si pikė mbėshtetėse ishte pėrdorur mė parė nga paraardhėsit e tyre greko-romakė, siē ishin kariatidet dhe telamonidet ose atlantidet.
Nė shumicėn e rasteve kėto figura paraqiten tė zhveshura, duke zbuluar njė pjesė tė anatomisė sė tyre me kėmbė tė hapura ose nė pozicione tė tjera tė pamundura, mund tė jenė tė rrethuara nga bimė ose kafshė, tė cilat i pėshpėritin atyre nė vesh dhe sigurisht nė ēdo rast simbolizmi varion.
Nė disa kisha paraqiten akrobat, tė cilėt kanė njė kėmbė qė mbaron me kokė gjarpri. Kėto njihen si anguipedes, figura domethėnė qė gjymtyrėt apo bishtat e tyre mbarojnė nė koka dhe gjenden shumė shpesh nė skenat romaneske dhe sigurisht dhe ky ėshtė njė detaj i huazuar nga periudha klasike ėshtė njė zhvillim i tritonėve tė periudhės klasike. Akrobatet me kėmbėt unazė kanė njė afri me sirenat, bishtat e tė cilave mblidhen nė dy anė, me fundet qė mbahen nė nivelin e shpatullės, duke prekur abaket ose duke dhėnė mbėshtetje atyre dhe si nė rastin e akrobatėve ėshtė njė qėndrim qė i jepte skulptorit fushė veprimi pėr detaje seksuale. Nė saje tė qėndrimit tė tyre akrobatėt janė gdhendur nėpėr kisha pėr tė qenė objekte talljeje dhe poshtėrimi.
Shkak pėr urrejtjen e Kishės ndaj tyre u bė jeta e tyre e pavarur dhe autonome, duke ngjallur zili tek ata qė ishin lidhur nga feudalizmi nė njė vend tė vetėm, ndėrsa duartrokitjet dhe popullariteti i tyre shkaktuan njė lloj urrejtje dhe krijuan idenė se akrobatėt ishin njerėz tė gatshėm tė toleronin krime tė vogla, nė mėnyrė qė tė krijonin tė ardhura pėr tė mbijetuar. Kisha i shkishėroi ata dhe nxori ligje tė ashpra dhe nė kėtė mėnyrė dhe arriti tė zvogėlonte nė njėfarė mase aktet e imitimit, tė numrave tė shpejtėsisė si dhe one night stand nė tė gjithė Evropėn.
Por nė kėtė sipėrmarrje tė saj Kisha u ndodh nė njė situatė paksa tė vėshtirė. Duke qenė se performancat e tyre zgjonin njėfarė hareje te njerėzit e thjeshtė, teatri zgjoi njė dyshim tė thellė nė gjirin e kishės, por vetė praktikat e Kishės ishin njė lloj drame, pasi liturgjia mesjetare ishte e pėrpunuar dhe muzika dhe kėrcimi ishin pjesė tė pandashme dhe kryesore tė ritualit.
Por dhe xhelozia luante rolin e saj, pasi kėta zbavitės tė llojeve tė ndryshme gėzonin pėlqimin dhe mbrojtjen e aristokracisė, pavarėsisht moslejimeve tė Kishės. Shtresat e larta dhe njerėzit e thjeshtė nė njė kohė me vėshtirėsi dhe humbje tė mėdha kishin nevojė pėr ta. Karlomagni ishte njė figurė qė shikohej me dashamirėsi te zhonglerėt e mėvonshėm, pasi ai ishte njė nga mbėshtetėsit e tyre dhe u dhuroi atyre gjithė tokėn e Provansės dhe ata grumbulloheshin nė oborret e anzhuinėve dhe plantagjenėve nė Francė dhe nė Angli; kėndonin eposet e mėdha heroike dhe ishin pėrgjegjės pėr shtrirjen gjithandej tė kultit tė dashurisė, njė tjetėr arsye pėr tė cilėn i mallkoi Kisha.
Thomas de Cabham, nėndekan i Salisbėrit dhe mė vonė arkiepeshkop i Kanterbėrit, ka shkruar njė pendestar, ku klasifikon kėngėtarėt sipas njė kėndvėshtrimi kishtar: janė ata qė vishnin maska groteske ose zbavitnin nėpėrmjet njė kėrcimi ose gjestesh tė turpshme, qė pėrdornin satirėn ose talljen, kėta tė gjithė ishin tė mallkuar; ata qė pėrdornin instrumente muzikore pėr tė kėnduar kėngė tė ndyra nėpėr bankete, gjithashtu ishin tė mallkuar; por ata qė kėndonin nė njė shoqėrim muzikor mbi jetėt e shenjtorėve dhe princėrve duhet tė toleroheshin dhe vetėm kėtyre duhej tu atribuohej termi zhongler.
Zhonglerėt e jugut performonin gjithēka qė ishte popullore dhe gjatė performancave tė tyre mblidheshin sharlatan dhe tregtarė shėtitės, grabitės ēantash dhe xhepistė, tutor dhe prostituta, qė i bashkoheshin turmės sė entuziazmuar pėr tė ushtruar aktivitetin e tyre tė dyshimtė. Prej kėtyre ndodhive, por dhe akteve mahnitėse tė akrobatėve u krijua mendimi se tė gjitha kėto ishin vepėr e djallit dhe se kėta performues merrnin fuqitė e tyre supernatyrore nga vetė satanai. Ndalimet kishtare vunė theksin e tyre te kėngėt e dashurisė, qė gratė kėndonin jashtė dyerve tė kishave.
Festat dimėrore ka tė ngjarė tė ishin ato mė tė neveritshmet pėr Kishėn. Saturnalet dimėrore, tė cilat mė parė festoheshin nė nėntor dhe Festivali i Vitit tė Ri tė Kalendave, u transferuan nė fund tė dhjetorit, duke koinciduar kėshtu me festėn mė tė rėndėsishme kristiane, atė tė Krishtlindjeve. Tė gjitha kėto akte kishin njė mosmiratim kishtar dhe vazhduan deri nė shek. XV dhe ėshtė interesante tė theksojmė nė kėtė pikė vullnetin e priftėrinjve lokal kristian pėr tė marrė pjesė nė aktivitete tė kėtilla tė padėmshme, por pėr njė kristian tėrėsisht blasfemike. Kisha bėnte njė sy tė verbėr ndaj karnavaleve duke ditur se njerėzit kishin nevojė pėr njė periudhė lirie tė shfrenuar pėr tu kthyer mė me dėshirė nė status-quo-nė e mėparshme.
Kėto vazhdimėsi tė kėtyre festivaleve mesjetare kanė njė lidhje tė konsiderueshme jo vetėm me shfaqjen e maskave, maskave tė kafshėve dhe akrobatėve nė kisha, por gjithashtu dhe me gdhendjen e ekzibicionistėve, pasi aktivitetet seksuale kanė qenė jo tė rralla nė kėto kohė, mė tepėr pėr tė shpartalluar klerin.
Sirenat dhe monstra tė tjerė hibrid
Sirenat janė tė kudondodhura nė artin romanesk dhe jo vetėm nė kishat afėr detit, por dhe ato brenda vendit. Shumė kapitele kolonash nė Francė shfaqin sirena, tė cilat kanė njė domethėnie, pasi artistėt romanesk nuk interesoheshin pėr to thjesht si ornament dekorativ.
Sirenat trajtoheshin si figura tė epshit, pasi artistėt romaneskė ishin tė vetėdijshėm pėr mitologjinė lidhur me tė dhe, siē shkruan Pierre de Pickard nė Bestiary-n e tij, nėpėrmjet lajkave dhe mashtrimeve, sensualitetit dhe rrugėve tė tjera epshndjellėse ajo joshte burrat duke i udhėzuar nė kėtė mėnyrė drejt shkatėrrimit tė tyre pėrfundimtar, pikėrisht kjo ishte ajo qė kėrkonin predikuesit mesjetar tė moralit.
Nisur nga leximi i Bestiary-sė, pėr autorėt romaneskė sirena pėrbėnte njė figurė ngacmuese, por mė me interes pėr ta ishte anatomia seksuale e sirenave. Disa sirena vishnin njė fund tė shkurtėr pėr tė mbuluar barkun e tyre, ndėrsa disa tė tjera, si p.sh. nė Zamora, ato shfaqen hapur dhe vulva e saj tregohet qartazi. Afėrsia e saj me ekzibicionistėt pėrforcon kėndvėshtrimin se ajo merrej si njė simbol seksual, motiv i Luxuria-s. Nė librin e tij Pantagruel (drekė e pasur) Rebelais vendos njė lidhje midis gjarpėrinjve, sirenave dhe figurės itifalike tė Priapit. Sipas tij, gjarpri qė tundoi Evėn dhe qė ishte mė djallėzori nga kafshėt e tjera, mbante dhe emrin Itifalus. Dhe nė formėn e tij, sipas disa akademikėve u transformua njė herė Priapi, padroni i tij, i cili thuhej se ishte njė qejfli i madh grash.
Nė Santiago de Compostela dallojmė njė sirenė, e cila mban njė peshk. Peshqit gjithashtu janė tė shpeshtė nė artin kristian; nė kohėt e hershme si njė shenjė sekrete ndėrmjet kristianėve, nga fjala ixthys (Jezu Krishti, Biri i Zotit, Shpėtimtari) ose nga skena, ku pikturoheshin mrekullitė e tė mirave tė jetės ndėrsa nė artin e vonė romanesk vėrehet tendenca pėr tu kthyer nė domethėnien e tij falike antike greke. Njė burrė qė mbante njė peshk tė madh mbi shpinėn e tij, nė njėfarė mėnyre na kujton gratė e disa vazove greke gjatė procesionit dionisiak, tė cilat mund tė pėrfaqėsojnė njerėzimin, qė mundohet tė hedhė poshtė njė ngarkesė mėkati.
Figura tė cilat mbajnė peshk mund tė gjejmė nė shumė kisha: figurat kėmbėkryq qė mbajnė peshk nė Rochester, nė Amboise njė peshk me kokė njeriu qėndron pranė njė akrobate femėr, qė ėshtė duke bėrė vertikalen; nė Orcival dhe Mozak njė burrė ėshtė duke kaluar mbi peshk ashtu si Oqeani mbi delfinin e tij; dhe njė grua preromaneske me flokė tė gjatė ka shaluar mbi njė peshk tė gjatė nė sarkofagun e punuar me finesė tė Adeloche nė kishėn e Shėn Thomait, Strasburg. Fund, pa domethėnien falike nė mesjetė, peshku shfaqet dhe si shenja zodiakale e peshkut.
Sirenat kanė pothuajse gjithmonė flokė tė gjatė, qė i lėshojnė ose i kanė tė kapur dhe sigurisht edhe flokėt janė njė tjetėr atribut seksual; kacurrelat pėr femrat dhe mjekra ose mustaqet pėr meshkujt. Kjo lidhje ka dalė nė pah fuqimisht nė gdhendjet Luxuria, ku njė grua ėshtė ndėshkuar pėr mėkatet e saj tė epshit, duke pasur gjinjtė e saj dhe zonat e poshtme tė trupit tė brejtura nga kafshimet e gjarpėrinjve dhe zvarranikėve tė tjerė helmues, ndėrsa flokėt e saj ia tėrheqin demonėt.
Kemi nė disa kisha dhe versionin me sirena gjinjtė e tė cilave sulmohen nga gjarpėrinjtė (kisha nė Bari etj.).
Sirenat nė veshėt e tė cilave janė duke pėshpėritur gjarpėrinj pėrfaqėsojnė tundimin dhe kujtojnė Evėn (kishat Auzon, Corsiguano etj.). Njerėz duke kalėruar dhi, desh dhe tė tjera si kėto janė shprehje e njė epshi tė shfrenuar.
Figura priapike
Figurat e atletėve, siē pėrmendėm mė sipėr, ishte njė tjetėr figure qė trajtohej nė mėnyrė megafalike, nisur nga fakti qė ata paraqesin hapur lakuriqėsinė e tyre, dhe kjo mjaftonte pėr artistėt romaneskė pėr ti diskretituar ata, madje nėn kuadrin e mizogjinisė, qė sundoi mentalitetin mesjetar, artistėt romaneskė krijuan dhe versionin femėror tė saj, ku paraqitet njė femėr megafalike, qė zbulon haptazi anusin dhe vulvėn e saj gjatė pėrpjekjes pėr tė nxjerrė gjembin nga shputa.
Ekzibicionist tė kėtillė gjenden nė arabeskat e Bignay, Saint-Leger-en-Pons, Monterrey dhe Segovia San Millan, dy madje i gjejmė tė gdhendur dhe nėpėr ambone, nė Cugnoli dhe Moscufo nė hapėsirėn e Abruzzit nė Itali.
Njė pėrpjekje interesante pėr tė identifikuar nxjerrėsit e gjembit ėshtė bėrė nga Morolejo nė lidhje me burrin megafalik tė gdhendur nė arkivolin e portikut qendror tė katedrales sė Orensit. Moralejo e identifikon atė me mashtruesin legjendar, njėfarė Malcolfi (ose Saturni nė legjendėn anglosaksone), njė gaztor mitik, qė ishte shumė popullor nga shek.XII deri nė shek.XVI. Nė versionin anglez ai ishte shumė shtrembaluq dhe budalla dhe gruaja e tij thuhej se ishte akoma mė e frikshme dhe harbute se ai vetė. Markolfi anglez ishte njeri me njė guxim tė tepruar, ai njė herė guxoi ti tregojė tė prapmet e tij mbretit Solomon. Moralejo e identifikon nxjerrėsin e vogėl tė gjembit nė portikun verior tė katedrales Chartres me Malcolfin, pasi ai ndodhet shumė afėr figurės sė mbretit Solomon. Por sigurisht ky argument i Moralejos nuk do tė thotė qė tė gjithė nxjerrėsit e gjembit duhet tė identifikohen me Malcolfin, madje krijimi i versionit femėror tė Spinarios, Spinaria e hedh poshtė argumentin e tij.
Mėkate tė tjera qė denonconin artistėt romaneskė ishin blasfemia, grykėsia, dehja, por qė tė gjitha kėto duke paraqitur figurat njerėzore nė mėnyrė megafalike dhe erotike, figura tė cilat sot i pėrmendim me termin figura priapike ose figura tė stilit tė Panit dhe vėrejmė se pėrdorimi roman i simbolizmit falik ėshtė pėrdorur gjerėsisht nga artistėt romaneskė.
Nė shek. VIII iluministėt ishullor vizatonin burra megafalik dhe qė nga periudha merovingene nė Francė nė njė mburojė janė gdhendur tė ndarė: njė burrė megafalik me duart te kėllqet, njė femėr ekzibicioniste gjithashtu me duart te beli dhe njė ekzibicionist tjetėr mashkull. Ėshtė e pamundur tė kenė pasur lidhje me kriatianizmin, por thjesht mund tė kenė pasur njė funksion apotropaik ose erotik.
Objekte tė vegjėl metalik si ky pėrbėnin burime pėr kėto motive, po aq sa sarkofagėt galo-romak dhe tė tjerė si kėto.
Shumė pėrkushtimore prej bronzi nė formėn e falusave theriomorfike ose statujave tė vogla tė atletėve dhe akrobatėve, zbukurime falike tė kalit kanė mbijetuar qė nga kohėt romake bashkė shandanė, shishe apo dhe vazo tė plota, mbi tė cilat janė pikturuar skena erotike. Artistėve romaneskė nuk u mungonin modelet.
Burrat megafalik qė janė paraqitur nė kapitelet e kishave tė ndryshme me kapelė me majucė dhe duke ekspozuar seksualitetin e tyre nė forma tė ndryshme, mund tė identifikoheshin dhe me hebrenjtė, pasi nė mesjetė ka zanafillėn dhe persekutimi i tyre, vendosja e tyre nė geto dhe pėrcaktimi i veshjeve tė veēanta, nė mėnyrė qė ata tė dallonin nga njerėzit e tjerė, konfiskimi i pasurive tė tyre. Pėrveē se hebrenjtė pėrbėnin njė komunitet tė pasur, ata trajtoheshin me urrejtje dhe pasi akuzoheshin pėr incest dhe pėr mėkate tė tjera me natyrė seksuale. Hebrenjtė nė mesjetė u stigmatizuan si ndjekės tė antikrishtit dhe shpeshherė ata shfaqeshin nėpėr kapitelet e kishave, duke ekspozuar seksualitetin e tyre dhe duke treguar shenjėn e synetit, vuajtjes sė tyre tė cilėn ia tregonin Zotit si biletė pėr tė hyrė nė parajsė.
Njė gdhendje grafike qė ilustron sjelljen romaneske ndaj hebrenjve gjendet nė portikun fin tė Estanj nė Kataloni, ku kapitelat me djaj dhe bisha midis tyre dhe ato me figurėn e djallit dhe tė njė hebreu (i cili mbante kapelėn e tij me majucė) apo dhe njė tjetėr qė tregonte njė djall me njė hebre duke vjellė njė gjarpėr. Kėto kapitela janė nė kontekstin e mėkatit: dy gra duke u puthur, njė muzikant dhe njė valltar epshi, njė derr dhe njė qen (kafshėt e epshit) njė klerik duke gjuajtur njė lepur (gjithashtu njė kafshė me guxim mitologjik seksual) dhe njė grua duke krehur kaēurrelat e saj tė gjata epshndjellėse. Me prezencėn e tyre nė kėto gdhendje pa dyshim qė hebrenjtė janė parė si djallėzor dhe tė mallkuar.
Gjithashtu kujtojmė se dhe ligji islamik kėrkon bėrjen synet dhe myslimanėt kanė qenė gjithmonė poligjinė, e cila ėshtė barazuar nga kristianėt me njė imoralitet nė shkallė tė lartė. Tė gjitha kishat e sipėrpėrmendura kanė qenė dikur nėn sundimin ose influencėn myslimane. Maurėt janė njėsuar me majmunėt. Ata ishin tė errėt, barbar dhe ndonjėherė kafshėror. Majmunėt meshkuj njihen pėr masturbimin e tyre frekuent nė raste ekstreme dhe skulptura romaneske i tregon ata gjithmonė tė lidhur me zinxhir, duke simbolizuar nga njėra anė kapjen nga mėkati dhe fitoren e kristianizmit mbi mėkatin ose mbi islamin nga ana tjetėr.
Mesjeta evropiane ka pasur ndikimin e saj dhe nė territorin e Shqipėrisė. Rajoni ynė prezantohet nė botėn e erotizmit me Manastirin dhe kishėn e Shėn Mėrisė nė Apoloni. Nė portikun e saj janė kapitelet e ripėrdorur nga njė monument mė i hershėm i shek. XII paraqiten skulptura me pėrmbajtje erotike. Gjithashtu nė muret e jashtme tė Manastirit gjenden blloqe gurėsh tė skalitur, tė cilėt pėr nga pėrmbajtja e tyre dhe tematika qė trajtojnė duket se janė tė njė kronologjie me kapitelet e kishės dhe se kanė lidhje dhe pėrforcojnė mesazhet qė pėrcjellin skulpturat e kapiteleve.
Territori ynė nė shek. XII ka pasur influenca tė shumta nga Sicilia dhe Italia e Jugut. Ky rajon ka qenė mė parė i pushtuar dhe influencuar nga maurėt, tė cilėt pushtuan gjithė Mesdheun Perėndimor dhe kjo pati impakt tė gjerė nė kulturat e kėtyre vendeve. Arabėt konsideroheshin nga evropianėt mesjetar si njerėz tė cilėt kishin jetė tė lirė seksuale nga fakti qė ata pranonin poligaminė dhe poligjininė. Gjithashtu vlen pėr tu pėrmendur qė arabėt kishin njė qėndrim mė elastik ndaj grave. Vetėm kur ata u ndeshėn me krishterimin, i cili kishte sanksionuar mizogjininė, urrejtjen ndaj grave adoptuan njė qėndrim mė konservator ndaj tyre, duke sanksionuar dhe parimin e inferioritetit tė grave. Kėshtu nė periudhėn e islamit haremi qė ekzistonte qė nė shoqėritė paraardhėse por nė kohėn e islamit, ai u bė njė nga strukturat mė tė rėndėsishme tė shoqėrisė. Perėndimorėt e imagjinonin haremin si njė vend ku mund tė pėrmbushnin fantazitė e tyre mė tė shfrenuara pėr seksin, tė cilat nuk mund ti realizonin nė vendet ku jetonin, por nė fakt asnjė nuk mund tė jap njė pėrshkrim tė qartė pėr haremin, vend ku mund tė depėrtonin njė numėr i kufizuar njerėzish.
Kapitelet e Apolonisė paraqesin njerėz me trup zogu, ndoshta gjeli? (fig. 33), qė nė mesjetė konsiderohej si simbol i epshit tė shfrenuar, por mund tė jetė dhe palloi, i cili nė mesjetė ka pasur njė domethėnie komplekse, nga njėra anė konsiderohej si zog, qė tregonte epshin ndėrsa nga ana tjetėr e qara e tij e ngjirur simbolizonte shpirtrat nė torturė qė paralajmėronin mėkatarėt pėr zjarret e frikshme tė Gehenės, bishti i tij i bukur paraqiste njė parajsė simbolike, ndėrsa sytė nė trupin e tij u kujtonin njerėzve natyrėn gjithėmbikėqyrėse tė Zotit. Shėn Agustini ka thėnė se mishi i zogut ėshtė i pakorruptueshėm, kėshtu qė zogu ishte dhe simbol i madhėshtisė sė Shpirtit tė Shenjtė. Kėtu tregohet dhe njė herė dualizmi i mesjetės romaneske.
Sirenat nė Apoloni
Njė tjetėr figurė qė trajtohet dhe qė ėshtė shumė e pėrhapur nė kapitelet e kishave tė Europės Perėndimore ėshtė dhe ai i sirenės. Sirenat qė paraqiten nė kishėn e Manastirit nė Apoloni trajtohen nė tė njėjtėn mėnyrė si nė kishat e tjera, me dy bishta tė hapur dhe tė mbledhur mbrapa nė formė unaze nė lartėsinė e shpatullės, duke zbuluar kėshtu me kėtė qėndrim vulvėn e tyre, ndėrsa gjinjtė i kanė tė zhveshur. E veēanta nė territorin tonė ėshtė se sirenat paraqiten me flokė tė shkurtra. Ndoshta kjo ka tė bėjė me faktin se sirenat trajtoheshin si njė figurė femėrore epshndjellėse, ndėrsa kėtu autori ka dashur tė tregojė dėnimin e gruas qė ka kryer mėkat, pasi nė mesjetė gratė tė cilat akuzoheshin pėr kryerjen e mėkatit tė epshit u priteshin flokėt. Kujtojmė se nė vėndet e tjera ėshtė paraqitur njė model tjetėr sirene me flokė tė gjata por dėnimi i saj simbolizohej me anė tė gjarpėrinjve qė sulmonin gjinjtė e saj. Fakti qė sirena e Apolonisė nuk ėshtė nė vendosje ballore por e paraqitur nė profil tregon se ky kapitel ėshtė i shek. XII, dhe ėshtė ripėrdorur.
Gjithashtu, nė kapitelin tjetėr tė kishės ėshtė paraqitur njė ēift tė cilėt janė trajtuar nė mėnyrė shtazore. Figura e mashkullit paraqitet sipėr femrės dhe ka tė ngjarė tė tregojė mentalitetin e banorėve mesjetar pėr seksin.
Nė muret e jashtme tė Manastirit gjėnden blloqe gurėsh nė tė cilėt skaliten skena tė shumta. Nė njė prej tyre shohim tė paraqitura figura tė shumta njerėzish dhe kafshėsh sė bashku. Dy prej figurave njerėzore kanė nė kokėn e tyre kapele dhe brirė ndėrsa mbajnė peshė njė figure tė tretė mashkullore i cili ka nė kokė njė kurorė. Kėto figura ndoshta simbolizojnė hebrenjtė si ndjekės tė antikrishtit dhe si tradhtarė tė Krishtit tė cilėt blasfemonin me figurėn e tij. Gjithashtu njė tjetėr figurė po mė tė njėjtin bllok ka hipur nė njė gomar mdėrsa njė tjetėr, duke kryer marrėdhėnie me kafshė. Tė gjitha kėto tregojnė pėr mentalitetin qė ekzistonte nė Mesjetė pėr hebrenjtė, pėr akuzat qė u atribuoeshin atyre dhe hamendėsimet pėr inēest dhe zoofili.
Njė tjetėr gdhendje ėshtė bėrė po nė tė njėjtin kontekst, dhe gjėndet nė portikun e Manastirit nė krahun e majtė, ku paraqiten burra megafalik nė stilin e Priapit megafalik tė shoqėruar me prezencėn e figurave kafshėrore dhe tė tjera figura femėrore tė cilat i sulmojnė kafshėt, ndoshta simbolizojnė njė tjetėr dėnim tė purgatorit ku kafshėt tentojnė tė pėrdhunojnė njerėz. Fakti qė ky bllok ėshtė me kokė poshtė tregon se ky gur i pėrket njė periudhe tė mėparshme dhe ėshtė ripėrdorur.
Ndėrsa nė tė djathtė tė portikut paraqiten disa kafshė qen, ndoshta, rreth njė minareje me simbolin e hėnės qė ka tė ngjarė qė tė simbolizojė myslimanėt dhe mentalitetin e tyre liberal rreth seksit dhe sjelljen e tyre shtazore.
Ndėrmjet figurave me karakter erotik kemi dhe skulptura, tė cilat gjėnden afėr tyre, por nuk janė nėn kontekstin erotik, psh. ajo e njė ēifti me trup zogu qė pėr nga pamja duken aristokratė.
Kėta ndoshta simbolizojnė tempullarėt, urdhėr i cili u themelua pėr mbrojtjen e pelegrinėve nė Tokėn e Shenjtė. Urdhri shumė shpejt arriti tė shndėrrohej nė njė organizatė tė fuqishme dhe ndoshta sekreti i fuqisė sė tyre i dedikohej sepse ata pėrvetėsuan sekrete tė misticizmit mysliman. Pėr kėtė urdhri u akuzua pėr bashkėpunim me armikun, imoralitet dhe pavarėsisht akuzave qė u detyruan tė pranojnė nga inkuizitorėt, nuk ka dyshim se mes anėtarėve tė urdhėrit kishte diferencė moshe dhe kohėzgjatjeje nė urdhėr dhe anėtari mė i ri duhej ti nėnshtrohej dėshirave tė atij mė tė vjetėr.
Por duke analizuar nė tėrėsi kėto skulptura dhe skalitje nė blloqe tė shumtė gurėsh nė vendin tonė dhe nė vende tė tjera tė Europės, nga pėrhapje e gjerė e tyre dhe impakti qė patėn, shtrohet pyetja nėse ata qė autorizonin vepra tė kėsaj natyre synonin vėrtetė tė qetėsonin pasionet e njerėzve apo ti ndiznin ato?
Dimė qė banorėt e Mesjetės qoftė me anė tė tregtisė qoftė nėpėrmjet luftrave kryqtare ishin njohur me botėn e orientit e cila i kishte magjepsur ata. Shumė prej tyre kishin adoptuar zakonet, veshjet dhe mėnyrėn e jetesės sė kėsaj bote deri nė atė kohė tė njohur si barbare pėr ta. Ata u gjendėn pėrballė njė qytetėrimi tė ri i cili influencoi nė veprimtarinė artistike tė tyre duke paraqitur me artin e tyre kėtė mėnyrė tė re tė tė jetuarit. Fakti qė kėto paraqitje gjėndeshin nė tė gjitha hapėsirėn e kishės, kapitele, portik, nė brendėsi tė saj, na bėn tė mendojmė se ato kishin diēka mė tepėr se njė synim didaktik, se ishin diēka mė tepėr se tu kujtonin njerėzve dėnimet e Purgatorit. Ato na bėjnė tė mendojmė se qėllim i tyre ishte krejt i kundėrt nga ajo e cila ėshtė hamendėsuar deri mė sot, se ato janė skalitje tė cilat promovojnė njė tjetėr mėnyrė jetese, pa paragjykimet, frikėrat dhe kufizimet qė torturonin banorėt mesjetar.
Njė tjetėr fakt me interes ėshtė se nė territorin tonė nuk kemi ndeshur ende tė trajtuara nė skulpturė figurat e akrobatėve apo dhe figura tė tjera tė trajtuara nė mėnyrė magafalike nė mesjetė. Kjo ndoshta nga fakti se nė vendin tonė gėrmimet arkeologjike janė tė pėrqėndruara kryesisht nė monumentet e Antikitetit tė Vonė dhe shumė pak nė ato mesjetare. Shpresojmė nė tė ardhmen tė kemi mė shumė gėrrmime dhe nė kėtė fushė dhe njėkohėsisht mė shumė pėrgjigje.
Pjesa e fundit
Duke e trajtuar nė periudha tė ndryshme, erotizmi ka marrė trajta tė ndryshme. Erotizėm nė art vėrejmė qė nė prehistori me figurinat antropomorfe me paraqitje tė hapur tė anatomisė trupore dhe pjesėt gjinore tė trupit tė ekzagjeruara. Tė ashtuquajturat venuse, tė cilat datojnė nė Paleolitin e Lartė gjejnė njė pėrhapje tė gjerė nga Europa perėndimore deri nė Siberi dhe nė gjithė kėtė hapėsirė janė trajtuar pothuajse mė tė njėjtėn mėnyrė. Paleoliti ka shumė tregues tė paktė tė paraqitjes sė figurės mashkullore dėshmues i pozitės inferiore tė mashkullit.
Nė neolit dhe nė periudhėn e bronzit kemi vazhdimėsi tė paraqitjes sė femrės nė figurinat antropomorfe por kemi dhe paraqitjen e mashkullit i cili tashmė nė shoqėrinė neolitike kishte pėrforcuar pozitat e tij. Ndėrsa nė bronzin e mesėm figurinat antropomorfe bėhen mė tė rralla derisa nė periudhėn e hekurit nuk kemi mė dėshmi tė tyre.
Nė periudhėn antike arti merr impulse tė reja. Nė Greqinė e lashtė kemi tė bėjmė me erotizėm tė nėnkuptuar pasi statujat tė cilat prej sė shumti paraqesin shėmbėllyra nė dukje tė realizuara nė mėnyrė natyraliste shoqėrohen nga njė numėr i madh mitesh, vargjesh poetėsh dhe legjendash tė cilat i fusin personazhet e statujave nė njė kontekst erotik. Gjithashtu, atributet dhe sjelljet qė u jepeshin perėndive simbolizonin dhe dėshirat e vėrteta tė shoqėrisė athinase. Kryesisht nė periudhėn klasike tė artit grek kemi trajtimin e disa prej perėndive nė mėnyrė erotike dhe kėto janė figura e Afėrditės, e Dionisit, e Hermesit,e Panit dhe e Priapit.
Dhe nė territorin tonė nė periudhėn antike gjėnden figura tė shumta falike nė tė cilat paraqitet hyu i pjellorisė e trajtuar si figure megafalike
Nė periudhėn romake erotizmi del hapur dhe krahas skulpturave dhe pikturave tė realizuara me realizėm ka dhe tė tjera tė cilat janė trajtuar nė mėnyrė megafalike. Shembull i kėsaj janė afresket e Pompeit dhe veēanėrisht tė Lupanares, tė cilat pasqyrojnė skena epshi tė realizuara me qėllim qoftė informues pėr shėrbimet qė ofronin, qoftė pėr tė rritur ndjenjėn e kėnaqėsisė tek klientėt.
Nė periudhėn e Mesjetės arti zhvillohet kryesisht nė gjirin e Kishės. Impulset dhe shembujt e artit mesjetar u morėn nga periudhat e mėparshme, nga shembujt e artit greko-romak dhe u trajtuan nga artistėt romaneskė nė mėnyrė megafalike. Arti mesjetar ishte art didaktik dhe si i tillė synonte tu tregonte banorėve mesjetar se ata ishin pėrgjegjės tė veprimeve tė tyre dhe se nė bazė tė kėtyre veprimeve do tė gjykoheshin. Erotitmin nė Mesjetė e gjejmė tė skalitur nė muret dhe nė kapitelet e kishave mė tė mėdha tė Europės perėndimore ndėrsa nė territorin tone pėrfaqėsuese ėshtė Kisha e Manastirit nė Apolloni.
Njė nga shembujt pėrbėn kisha Santa Marta del Cerro", e cila ėshtė datuar kryesisht nė shek. XII dhe ka qenė e ndėrtuar nė lavdi, pasi kjo hapėsirė ka qenė e pushtuar nga maurėt. Pėrveē skalitjeve tė ēuditshme, si gjarpėr me kokė njeriu, lejlek me njė gjarpėr nė sqepin e tij, figura tė tjera nga bota shtazore dhe floreale, tėrheqin vėmendjen edhe figura e njė gruaje tė zhveshur, njė prift, i cili mban nė shpinėn e tij njė fuēi vere, njė akrobat me kėmbėt e tij tė dyfishuara mbi shpatulla dhe figura tė tjera ekzibicioniste femėrore dhe mashkullore.
Ēdo gdhendje nė kishat e mesjetės ėshtė e gdhendur me kujdes dhe ka njė mesazh shprehės pėr banorėt e shek. XII tė Shėn Martės, p.sh. figura kishtare, prifti, qė mban fuēi nė shpinėn e tij simbolizon mbajtjen e shtyllės sė mėkatit tė dehjes sė priftėrinjve nė shpinėn e tij ose peshėn e mėkateve tė tij tė pashfaqura ose tė dyja sė bashku.
Por ēfarė mund tė themi mbi figurat e tjera erotike ekzibicioniste?
Termi sheela-na-geeg ėshtė pėrdorur nė artin mesjetar pėr tė treguar njė figurė ekzibicioniste femėrore tė ndyrė, e cila tėrheq vėmendjen tek organet e saj gjinore, tė cilat nxirren nė pah nė mėnyrė tė theksuar nga lėvizja e duarve, por ajo qė tė bėn mė shumė pėrshtypje te kjo figurė femėrore ėshtė shėmtia e saj shtytėse.
Ekzibicionizmi i sheela-na-geeg
Mbi prejardhjen e sheela-ve ka mendime tė shumta, tė cilat i lidhin ato me kultin prekristian tė pjellorisė dhe mendohet se disa objekte tė kėtij kulti janė huazuar nga feja kristiane dhe i janė nėnshtruar njė pėrpunimi, nė mėnyrė qė tė bėhen mė tė pėrshtatshme pėr synimet e kishės.
Autori Andersen, i cili ėshtė marrė me studimin e sheela-ve, deklaron vazhdimisht se sheela ėshtė njė shtrigė e trembur, mesazhet e sė cilės nuk duken imorale, por ca mė tepėr synon tė largojė ēdo parapėrgatitje seksuale qė mund tė dėfrejė shikuesin.
Kėndvėshtrimi tjetėr u jep kėtyre figurave njė fuqi apotropaike, tė cilat kanė aftėsinė tė kthejnė mbrapsht forcat e sė keqes dhe vėshtrimin e dėmshėm tė djallit, pak a shumė simbolikėn qė kanė pasur falluset dhe vulvat nė periudhat e mėparshme.
Grekėt dhe romakėt pėrdornin gjerėsisht simbolet mbrojtėse dhe krizma kristiane dhe Agnus Dei duket se janė njė shtesė e kėsaj ideje dhe sigurisht ėshtė argumentuar se sheela-na-geeg ėshtė vendosur nė tė njėjtėn kategori me objektet apotropaike.
Kėndvėshtrimi mė i pranueshėm sot ėshtė ai se sheela-na-geeg dhe ekzibicionistė tė tjerė qė lidhen me tė janė imazhe ikonografike te diskutueshme, tė cilat synonin ti jepnin ndihmė vizuale mėsimeve tė kishės mbi moralin dhe pasqyrojnė, megjithėse nė njė shkallė tė ulėt, subjektet e pikturuara mbi timpana, kapitele, frize dhe pllaka, dėnimet e mėdha dhe vizionet e Ditės sė Gjykimit, se ato janė bashkėkohore bashkė me njė pjesė tė gdhendjeve tė tjera romaneske, pa pyetur pėr ēdo origjine tjetėr tė largėt qė mund tė ketė luajtur rol nė bėrjen e tyre dhe se ato janė marrė me njė ēėshtje tė njė momenti tė madh. Nė territorin e Francės dhe nė Spanjė kemi mė shumė figura seksuale mashkullore, ndaj dhe termi mė i pėrshtatshėm pėr tu referuar kėtyre figurave ėshtė thjesht ekzibicionistė. Sipas pikėpamjeve nga studiuesit e deritanishėm tė kėtyre figurave, del se sugjerimi i tyre mbi funksionin e figurave ėshtė se nuk kishin karakter erotik dhe se nuk synonin tė ndiznin pasione seksuale, por ca mė tepėr synonin qė ti qetėsonin ato. Kėto gdhendje dhe statuja tė shkėlqyera ekzibicionistėsh ishin thjesht njė instrument mė shumė apo njė leksion i gdhendur nė fushatėn e kishės kundėr imoralitetit dhe se Kisha pėrdorte kėto si simbole qė tė mund tė kuptoheshin edhe nga pjesa mė e pakulturuar e popullsisė, siē ishin dhe fshatarėt e kishės tė Shėn Martės nė Spanjė. Duke pranuar faktin se kėto ekzibicionistė janė bėrė nė mėnyrė tė trashė dhe vulgare, jo pa doza humori satirik, ato janė bėrė me dijeni tė plotė pėr tė shkaktuar shaka apo ofendim, por ato nuk cilėsohen si pornografike, pavarėsisht harbutėrisė dhe qėndrimit tė tyre, nė vetvete pėrbėjnė njė punė serioze.
Komuniteti katolik nė shek. XVII-XVIII pėrmban njė numėr referencash tė sheela-ve qė janė njohur mė herėt deri tani, tė cilat ndeshen nė statujat e dioqezave dhe provincave tė shek. XVII. Kėto referenca mbėshtesin faktin qė nė disa vende sheela-na-geeg ishte njė term i pėrdorur pėr tė treguar gra me moral tė keq apo shtriga tė vjetra. Gjithashtu nga pėrmbajtja e kėtyre referencave mėsojmė se shumė sheela janė djegur dhe janė shkatėrruar, se njėherė e njė kohė ka pasur mė shumė nga sa mund tė shohim sot.
Ekzibicionet seksuale u zhvilluan, si shumė motive tė tjera romaneske, nga prototipat e periudhės klasike nė njė datė jo mė tė hershme se shek. XI dhe se lulėzimi i tyre ishte gjatė shek.XII; se ato janė gdhendje kristiane, pjesė e njė ikonografie qė synonte ndėshkimin e mėkateve tė mishit dhe se nė kėtė ato ishin i vetmi element goditės i epshit, luksit dhe imoralitetit; se pamja e tyre e tmerrshme i detyrohet faktit se ato portretizonin tė keqen nė betejėn kundėr sė keqes; nė rolin e luftuesit kundėr luksit dhe epshit, dy mėkate morale, ato lulėzuan nė skulpturėn e njė hapėsire tė mirėpėrcaktuar tė Francės Perėndimore dhe Spanjės Veriore dhe u shtrinė nė ishujt anglez. Ato janė mbėshtetur nga njė numėr gdhendjesh, tė cilat me sy tė parė duket sikur skanė lidhje me to, por qė janė bėrė mė mirė tė kuptueshme kur u ėshtė bėrė lidhja dhe se ka tė ngjarė qė synimi mbrojtės qė u ėshtė atribuar ndonjėherė ėshtė njė zhvillim i mėvonshėm, qė rrjedh nga forca e figurės sė tyre dhe respekti me tė cilin ato trajtoheshin.
Mbi origjinėn figurave ekzibicioniste
E vetmja figurė ekzibicioniste joklasike premesjetare qė ėshtė gjendur deri tani nė Evropė ėshtė e njė perėndeshe kukuvajkė e vogėl nė njėrin skaj tė njė byzylyku floriri nga Reinhein (Saarland) i datuar rreth v. 400 para K. dhe akoma dhe kjo mund tė jetė e frymėzuar nga Mesdheu ose Lindja e Afėrme. Ēėshtja e origjinės kelte tė ekzibicioneve femėrore ėshtė e pabazė, pasi ekspertėt e artit romak bien pėrgjithėsisht nė njė mendje se te keltėt nuk ekzistonte kult falik vendas dhe se ēdo ikonė haptazi seksuale nė artin e tyre u dedikohet kontakteve tė tyre me romakėt, qoftė nėpėrmjet tregtisė apo luftės me ta.
Njė tjetėr pistė mbi origjinėn e figurave ėshtė arti greko-romak. Nė mesjetė motive klasike u morėn nga kristianėt, tė cilėt, tė fiksuar pas mėkateve mortale tė epshit, shndėrruan prototipat mikrofalike tė artit greko-romak nė ato figurat groteske megalofalike qė shohim sot. Shembull i kėtij transformimi ėshtė Spinario ose Nxjerrėsi i gjembit, skulpturė qė paraqet njė atlet tė ri nė ēastin kur ėshtė pėrkulur pėr tė nxjerrė njė gjemb nga shputa e tij. Kjo ėshtė njė skulpturė sa natyraliste dhe mikrofalike, ndėrsa versioni romanesk i saj ėshtė njė skulpturė e trashė megalofalike, madje priftėrinjtė romaneskė u siguruan qė tė kishte dhe njė version femėror tė kėsaj skulpture, Spinaria, njė femėr megafalike, e cila ndėrsa pėrkuljet pėr tė nxjerrė gjembin, zbulon anusin e saj. Spinaria mund tė ketė frymėzuar dhe bėrjen e sheela-na-geeg. Kėto gdhendje lehtėsisht mund tė stigmatizohen dhe si pornografike, pasi fokusojnė vėmendjen e njerėzve nė pjesėt mė intime tė tyre nėpėrmjet njė pozicioni tė hapur, tė pamundur, me njė tejzgjatje tė organeve tė tyre gjenitale, por synimi i tyre ėshtė vetėm didaktik ose kėrcėnues. Thelbi i krijimit tė sheela-na-geeg mund tė jenė dhe mallkimet e murgjve kundėr Evės, por origjinėn e tyre duhet ta shohim dhe nė antifeminizmin e Kishės sė shek.XII.
Arti romak dhe romanesk
Fjala romanesk pėrfshin tė gjitha ato forma tė artit tė cilat kanė si baza tė tyre modele romane. Ndėrtimi romanesk nuk ishte shumė i pasur para shek. XI dhe zhvillimin e tij mė tė madh e mori nė shek. XII, kur gdhendėsit romanesk morėn impulset e tyre tė para nga figurat qė shikonin nė gjurmėt e tempujve dhe sarkofagėve prej mermeri tė artit greko-romak, tė cilat i inkuadruan nė artin e tyre, fillimisht pa ditur ose duke pasur njohuri tė kufizuara mbi simbolikėn e vėrtetė tė tyre.
Arti romanesk ėshtė njė art eklektik, duke u frymėzuar jo vetėm nga subjektet kristiane, por edhe nga burime pagane gjithashtu dhe shprehja e tij ėshtė aq e ēliruar sa dhe zgjedhja plot imagjinatė e vendeve dhe shija pėr simbolizmin dhe e veshjes sė mistereve fetare me njė mantel simbolik ėshtė njė tjetėr karakteristikė e artistėve romanesk.
Dallim tjetėr mes romanikut dhe romaneskut ėshtė se skulptorėt romanik shqetėsoheshin pėr pamjen e jashtme tė veprės sė tyre dhe pėr madhėshtinė e saj duke prodhuar njė art tė ftohtė, ndėrsa arti romanesk synonte tė shqetėsonte me formėn e jashtme sesa me emocionet e brendshme. Duke marrė shembuj nga arti roman, romanesku ruan proporcionet e mira dhe natyraliste, format e para tė artit mesdhetar dhe pėrfshin ndėrmjet tyre tė ēuditshmen, asimetriken, tė ngatėrruarėn, tė shtrembrėn, grotesken dhe tė shėmtuarėn, duke shmangur balancėn dhe klasicizmin pėr tė ngjallur ankth, tension, bezdi, frikė, angėshtim. Arti romanesk rrjedh nga njė botė e cila jeton nė tension dhe nė shqetėsim tė vazhdueshėm dhe tregon mentalitetin dhe frikėrat qė persekutonin banorėt mesjetar dhe vėmendjen e tyre tė vazhdueshme ndaj mėkatit tė epshit dhe mėkateve tė tjera mortale.
Frekuentuesit e pashkolluar tė Kishės mund tė mos e kenė kuptuar gjithmonė simbolizimin e saktė te gdhendjeve, ndonėse ėshtė i dukshėm dhe lehtėsisht i lexueshėm, por ata do kenė kapur idenė qė rreziku fshihet gjithandej rreth tyre, qė krijesat e njė bote tė padukshme ishin tė pamėshirshme nė pėrndjekjen e tyre dhe pikėrisht ky ishte funksioni primar i artit romanesk si art religjoz, tė sigurojė druajtje dhe frikė dhe tė krijojė vetėdije tė ndėshkimit hyjnor. Arti romanesk ėshtė art qė vendos mėsimin e shkrimeve tė shenjta, duke pėrforcuar mesazhin kristian me ēdo material, qė i pėrshtatet rastit si tekste biblike, komente, jetė shenjtorėsh, bėma heronjsh, rrėfime mitologjike ose legjendare, gjykime udhėtarėsh, ndodhi nga bota natyrore apo e kafshėve akoma dhe fantazi, duke lėnė nė plan tė dytė synimin dekorativ dhe duke krijuar njė botė simbolesh njerėzore. Arti roman ishte njė art qė tregonte atė ēfarė kishte ndodhur nė tė shkuarėn, ndėrsa arti romanesk paralajmėronte pėr atė qė do tė ndodhte.
Zymtira paralajmėruese e kishave romaneske zėvendėsohet nė shek. XIII nga njė mur i hollė, delikat dhe i ndriēuar, me njė dritė rrėzėlluese dhe dritare tė larta me qelq tė ngjyrosur, me pamje mė elegante dhe i gdhendur me finesė, me statuja plotėsisht tė rrumbullakosura, tė cilat paralajmėrojnė njė vizion shumė mė tė bukur pėr njė botė shenjtorėsh sesa mėkatarėsh, dhe kjo pikėrisht nė momentin kur monasticizmi humbet autoritetin e tij dhe pushteti i kalon klerit shekullor. Vendin e ndėrtimeve romaneske zėnė ato gotike me skulptura sirenash, profetėsh, shenjtorėsh, akrobatėsh dhe figurash tė tjera megafalike tė reja, tė cilat iu shtuan gdhendjeve tė tjera dhe ndajnė me to tė njėjtėn pėrgjegjėsi pėr mėsimet e Kishės mbi moralin.
Zbavitėsit (akrobatėt dhe muzikantėt)
Skulpturat e akrobatėve romaneskė e kanė prejardhjen e tyre nga antikiteti dhe nga statujat e performuesve Greqisė dhe tė Romės, por qėndrimet e tyre nė periudhėn romaneske, sjellja dhe tiparet qė u janė dhėnė janė bėrė tė duken groteske dhe tregojnė se artistėt romaneskė ndryshonin nga pararendėsit e tyre klasik nė objektivat e tyre dhe synimi i tyre ishte tė prezantonin njė realitet krejt tė ndryshėm, pasi kishin tė tjera qėllime pėr tė pėrmbushur. Arti klasik nuk iu pėrshtat krejtėsisht qėllimeve tė tyre dhe modelet qė morėn ata siguroheshin qė tu ndryshonin proporcionet dhe tu theksonin atributet e tyre mė pak tė bukura dhe kishin si qėllim prezantimin e burrit dhe tė gruas me sjellje jonatyrale dhe tė pavend, p.sh. gratė e Marta Marestay ose Blaignac, tė cilat vėshtrojnė me ngulm poshtė fustanit tė tyre duke u dukur si tė paturpa, ndėrsa dhe akrobati nė Saint Legeri Pons, i cili paraqitet duke ngritur kėmbėt mbrapa pėr ti vėnė mbi kokė, nga dhuna e veprimeve tė tij se do tė na pėrcjellė njė mesazh, ashtu si akrobatėt e paraqitur nė kolonėn Lurbano, tė cilėt simbolizojnė pėrleshjen e burrit dhe qėllimin e tij pėr tė nisur njė jetė tokėsore ose nė kėtė paraqitje stigmatizohet krenaria e tepruar e akrobatėve, kur i paraqesin me trupa tė shtrembėruar, jashtė formės sė tyre.
Artistėt romanesk synonin tė kapnin shėmtinė nė statujat e akrobatėve dhe tė artistėve, por ėshtė interesante mendjemprehtėsia e tyre, pasi pozicionet nė tė cilat kanė paraqitur artistėt kanė shėrbyer njėkohėsisht edhe pėr tė luajtur rolin e mbėshtetės pėr superstrukturėn e abakut dhe njėkohėsisht tė simbolizojnė mbajtjen e peshės sė mėkatit.
Origjina e kėsaj mėnyre tė paraqituri nuk ishte diēka e re pėr artistėt romaneskė, pasi pėrdorimi i skulpturave si kolona apo si pikė mbėshtetėse ishte pėrdorur mė parė nga paraardhėsit e tyre greko-romakė, siē ishin kariatidet dhe telamonidet ose atlantidet.
Nė shumicėn e rasteve kėto figura paraqiten tė zhveshura, duke zbuluar njė pjesė tė anatomisė sė tyre me kėmbė tė hapura ose nė pozicione tė tjera tė pamundura, mund tė jenė tė rrethuara nga bimė ose kafshė, tė cilat i pėshpėritin atyre nė vesh dhe sigurisht nė ēdo rast simbolizmi varion.
Nė disa kisha paraqiten akrobat, tė cilėt kanė njė kėmbė qė mbaron me kokė gjarpri. Kėto njihen si anguipedes, figura domethėnė qė gjymtyrėt apo bishtat e tyre mbarojnė nė koka dhe gjenden shumė shpesh nė skenat romaneske dhe sigurisht dhe ky ėshtė njė detaj i huazuar nga periudha klasike ėshtė njė zhvillim i tritonėve tė periudhės klasike. Akrobatet me kėmbėt unazė kanė njė afri me sirenat, bishtat e tė cilave mblidhen nė dy anė, me fundet qė mbahen nė nivelin e shpatullės, duke prekur abaket ose duke dhėnė mbėshtetje atyre dhe si nė rastin e akrobatėve ėshtė njė qėndrim qė i jepte skulptorit fushė veprimi pėr detaje seksuale. Nė saje tė qėndrimit tė tyre akrobatėt janė gdhendur nėpėr kisha pėr tė qenė objekte talljeje dhe poshtėrimi.
Shkak pėr urrejtjen e Kishės ndaj tyre u bė jeta e tyre e pavarur dhe autonome, duke ngjallur zili tek ata qė ishin lidhur nga feudalizmi nė njė vend tė vetėm, ndėrsa duartrokitjet dhe popullariteti i tyre shkaktuan njė lloj urrejtje dhe krijuan idenė se akrobatėt ishin njerėz tė gatshėm tė toleronin krime tė vogla, nė mėnyrė qė tė krijonin tė ardhura pėr tė mbijetuar. Kisha i shkishėroi ata dhe nxori ligje tė ashpra dhe nė kėtė mėnyrė dhe arriti tė zvogėlonte nė njėfarė mase aktet e imitimit, tė numrave tė shpejtėsisė si dhe one night stand nė tė gjithė Evropėn.
Por nė kėtė sipėrmarrje tė saj Kisha u ndodh nė njė situatė paksa tė vėshtirė. Duke qenė se performancat e tyre zgjonin njėfarė hareje te njerėzit e thjeshtė, teatri zgjoi njė dyshim tė thellė nė gjirin e kishės, por vetė praktikat e Kishės ishin njė lloj drame, pasi liturgjia mesjetare ishte e pėrpunuar dhe muzika dhe kėrcimi ishin pjesė tė pandashme dhe kryesore tė ritualit.
Por dhe xhelozia luante rolin e saj, pasi kėta zbavitės tė llojeve tė ndryshme gėzonin pėlqimin dhe mbrojtjen e aristokracisė, pavarėsisht moslejimeve tė Kishės. Shtresat e larta dhe njerėzit e thjeshtė nė njė kohė me vėshtirėsi dhe humbje tė mėdha kishin nevojė pėr ta. Karlomagni ishte njė figurė qė shikohej me dashamirėsi te zhonglerėt e mėvonshėm, pasi ai ishte njė nga mbėshtetėsit e tyre dhe u dhuroi atyre gjithė tokėn e Provansės dhe ata grumbulloheshin nė oborret e anzhuinėve dhe plantagjenėve nė Francė dhe nė Angli; kėndonin eposet e mėdha heroike dhe ishin pėrgjegjės pėr shtrirjen gjithandej tė kultit tė dashurisė, njė tjetėr arsye pėr tė cilėn i mallkoi Kisha.
Thomas de Cabham, nėndekan i Salisbėrit dhe mė vonė arkiepeshkop i Kanterbėrit, ka shkruar njė pendestar, ku klasifikon kėngėtarėt sipas njė kėndvėshtrimi kishtar: janė ata qė vishnin maska groteske ose zbavitnin nėpėrmjet njė kėrcimi ose gjestesh tė turpshme, qė pėrdornin satirėn ose talljen, kėta tė gjithė ishin tė mallkuar; ata qė pėrdornin instrumente muzikore pėr tė kėnduar kėngė tė ndyra nėpėr bankete, gjithashtu ishin tė mallkuar; por ata qė kėndonin nė njė shoqėrim muzikor mbi jetėt e shenjtorėve dhe princėrve duhet tė toleroheshin dhe vetėm kėtyre duhej tu atribuohej termi zhongler.
Zhonglerėt e jugut performonin gjithēka qė ishte popullore dhe gjatė performancave tė tyre mblidheshin sharlatan dhe tregtarė shėtitės, grabitės ēantash dhe xhepistė, tutor dhe prostituta, qė i bashkoheshin turmės sė entuziazmuar pėr tė ushtruar aktivitetin e tyre tė dyshimtė. Prej kėtyre ndodhive, por dhe akteve mahnitėse tė akrobatėve u krijua mendimi se tė gjitha kėto ishin vepėr e djallit dhe se kėta performues merrnin fuqitė e tyre supernatyrore nga vetė satanai. Ndalimet kishtare vunė theksin e tyre te kėngėt e dashurisė, qė gratė kėndonin jashtė dyerve tė kishave.
Festat dimėrore ka tė ngjarė tė ishin ato mė tė neveritshmet pėr Kishėn. Saturnalet dimėrore, tė cilat mė parė festoheshin nė nėntor dhe Festivali i Vitit tė Ri tė Kalendave, u transferuan nė fund tė dhjetorit, duke koinciduar kėshtu me festėn mė tė rėndėsishme kristiane, atė tė Krishtlindjeve. Tė gjitha kėto akte kishin njė mosmiratim kishtar dhe vazhduan deri nė shek. XV dhe ėshtė interesante tė theksojmė nė kėtė pikė vullnetin e priftėrinjve lokal kristian pėr tė marrė pjesė nė aktivitete tė kėtilla tė padėmshme, por pėr njė kristian tėrėsisht blasfemike. Kisha bėnte njė sy tė verbėr ndaj karnavaleve duke ditur se njerėzit kishin nevojė pėr njė periudhė lirie tė shfrenuar pėr tu kthyer mė me dėshirė nė status-quo-nė e mėparshme.
Kėto vazhdimėsi tė kėtyre festivaleve mesjetare kanė njė lidhje tė konsiderueshme jo vetėm me shfaqjen e maskave, maskave tė kafshėve dhe akrobatėve nė kisha, por gjithashtu dhe me gdhendjen e ekzibicionistėve, pasi aktivitetet seksuale kanė qenė jo tė rralla nė kėto kohė, mė tepėr pėr tė shpartalluar klerin.
Sirenat dhe monstra tė tjerė hibrid
Sirenat janė tė kudondodhura nė artin romanesk dhe jo vetėm nė kishat afėr detit, por dhe ato brenda vendit. Shumė kapitele kolonash nė Francė shfaqin sirena, tė cilat kanė njė domethėnie, pasi artistėt romanesk nuk interesoheshin pėr to thjesht si ornament dekorativ.
Sirenat trajtoheshin si figura tė epshit, pasi artistėt romaneskė ishin tė vetėdijshėm pėr mitologjinė lidhur me tė dhe, siē shkruan Pierre de Pickard nė Bestiary-n e tij, nėpėrmjet lajkave dhe mashtrimeve, sensualitetit dhe rrugėve tė tjera epshndjellėse ajo joshte burrat duke i udhėzuar nė kėtė mėnyrė drejt shkatėrrimit tė tyre pėrfundimtar, pikėrisht kjo ishte ajo qė kėrkonin predikuesit mesjetar tė moralit.
Nisur nga leximi i Bestiary-sė, pėr autorėt romaneskė sirena pėrbėnte njė figurė ngacmuese, por mė me interes pėr ta ishte anatomia seksuale e sirenave. Disa sirena vishnin njė fund tė shkurtėr pėr tė mbuluar barkun e tyre, ndėrsa disa tė tjera, si p.sh. nė Zamora, ato shfaqen hapur dhe vulva e saj tregohet qartazi. Afėrsia e saj me ekzibicionistėt pėrforcon kėndvėshtrimin se ajo merrej si njė simbol seksual, motiv i Luxuria-s. Nė librin e tij Pantagruel (drekė e pasur) Rebelais vendos njė lidhje midis gjarpėrinjve, sirenave dhe figurės itifalike tė Priapit. Sipas tij, gjarpri qė tundoi Evėn dhe qė ishte mė djallėzori nga kafshėt e tjera, mbante dhe emrin Itifalus. Dhe nė formėn e tij, sipas disa akademikėve u transformua njė herė Priapi, padroni i tij, i cili thuhej se ishte njė qejfli i madh grash.
Nė Santiago de Compostela dallojmė njė sirenė, e cila mban njė peshk. Peshqit gjithashtu janė tė shpeshtė nė artin kristian; nė kohėt e hershme si njė shenjė sekrete ndėrmjet kristianėve, nga fjala ixthys (Jezu Krishti, Biri i Zotit, Shpėtimtari) ose nga skena, ku pikturoheshin mrekullitė e tė mirave tė jetės ndėrsa nė artin e vonė romanesk vėrehet tendenca pėr tu kthyer nė domethėnien e tij falike antike greke. Njė burrė qė mbante njė peshk tė madh mbi shpinėn e tij, nė njėfarė mėnyre na kujton gratė e disa vazove greke gjatė procesionit dionisiak, tė cilat mund tė pėrfaqėsojnė njerėzimin, qė mundohet tė hedhė poshtė njė ngarkesė mėkati.
Figura tė cilat mbajnė peshk mund tė gjejmė nė shumė kisha: figurat kėmbėkryq qė mbajnė peshk nė Rochester, nė Amboise njė peshk me kokė njeriu qėndron pranė njė akrobate femėr, qė ėshtė duke bėrė vertikalen; nė Orcival dhe Mozak njė burrė ėshtė duke kaluar mbi peshk ashtu si Oqeani mbi delfinin e tij; dhe njė grua preromaneske me flokė tė gjatė ka shaluar mbi njė peshk tė gjatė nė sarkofagun e punuar me finesė tė Adeloche nė kishėn e Shėn Thomait, Strasburg. Fund, pa domethėnien falike nė mesjetė, peshku shfaqet dhe si shenja zodiakale e peshkut.
Sirenat kanė pothuajse gjithmonė flokė tė gjatė, qė i lėshojnė ose i kanė tė kapur dhe sigurisht edhe flokėt janė njė tjetėr atribut seksual; kacurrelat pėr femrat dhe mjekra ose mustaqet pėr meshkujt. Kjo lidhje ka dalė nė pah fuqimisht nė gdhendjet Luxuria, ku njė grua ėshtė ndėshkuar pėr mėkatet e saj tė epshit, duke pasur gjinjtė e saj dhe zonat e poshtme tė trupit tė brejtura nga kafshimet e gjarpėrinjve dhe zvarranikėve tė tjerė helmues, ndėrsa flokėt e saj ia tėrheqin demonėt.
Kemi nė disa kisha dhe versionin me sirena gjinjtė e tė cilave sulmohen nga gjarpėrinjtė (kisha nė Bari etj.).
Sirenat nė veshėt e tė cilave janė duke pėshpėritur gjarpėrinj pėrfaqėsojnė tundimin dhe kujtojnė Evėn (kishat Auzon, Corsiguano etj.). Njerėz duke kalėruar dhi, desh dhe tė tjera si kėto janė shprehje e njė epshi tė shfrenuar.
Figura priapike
Figurat e atletėve, siē pėrmendėm mė sipėr, ishte njė tjetėr figure qė trajtohej nė mėnyrė megafalike, nisur nga fakti qė ata paraqesin hapur lakuriqėsinė e tyre, dhe kjo mjaftonte pėr artistėt romaneskė pėr ti diskretituar ata, madje nėn kuadrin e mizogjinisė, qė sundoi mentalitetin mesjetar, artistėt romaneskė krijuan dhe versionin femėror tė saj, ku paraqitet njė femėr megafalike, qė zbulon haptazi anusin dhe vulvėn e saj gjatė pėrpjekjes pėr tė nxjerrė gjembin nga shputa.
Ekzibicionist tė kėtillė gjenden nė arabeskat e Bignay, Saint-Leger-en-Pons, Monterrey dhe Segovia San Millan, dy madje i gjejmė tė gdhendur dhe nėpėr ambone, nė Cugnoli dhe Moscufo nė hapėsirėn e Abruzzit nė Itali.
Njė pėrpjekje interesante pėr tė identifikuar nxjerrėsit e gjembit ėshtė bėrė nga Morolejo nė lidhje me burrin megafalik tė gdhendur nė arkivolin e portikut qendror tė katedrales sė Orensit. Moralejo e identifikon atė me mashtruesin legjendar, njėfarė Malcolfi (ose Saturni nė legjendėn anglosaksone), njė gaztor mitik, qė ishte shumė popullor nga shek.XII deri nė shek.XVI. Nė versionin anglez ai ishte shumė shtrembaluq dhe budalla dhe gruaja e tij thuhej se ishte akoma mė e frikshme dhe harbute se ai vetė. Markolfi anglez ishte njeri me njė guxim tė tepruar, ai njė herė guxoi ti tregojė tė prapmet e tij mbretit Solomon. Moralejo e identifikon nxjerrėsin e vogėl tė gjembit nė portikun verior tė katedrales Chartres me Malcolfin, pasi ai ndodhet shumė afėr figurės sė mbretit Solomon. Por sigurisht ky argument i Moralejos nuk do tė thotė qė tė gjithė nxjerrėsit e gjembit duhet tė identifikohen me Malcolfin, madje krijimi i versionit femėror tė Spinarios, Spinaria e hedh poshtė argumentin e tij.
Mėkate tė tjera qė denonconin artistėt romaneskė ishin blasfemia, grykėsia, dehja, por qė tė gjitha kėto duke paraqitur figurat njerėzore nė mėnyrė megafalike dhe erotike, figura tė cilat sot i pėrmendim me termin figura priapike ose figura tė stilit tė Panit dhe vėrejmė se pėrdorimi roman i simbolizmit falik ėshtė pėrdorur gjerėsisht nga artistėt romaneskė.
Nė shek. VIII iluministėt ishullor vizatonin burra megafalik dhe qė nga periudha merovingene nė Francė nė njė mburojė janė gdhendur tė ndarė: njė burrė megafalik me duart te kėllqet, njė femėr ekzibicioniste gjithashtu me duart te beli dhe njė ekzibicionist tjetėr mashkull. Ėshtė e pamundur tė kenė pasur lidhje me kriatianizmin, por thjesht mund tė kenė pasur njė funksion apotropaik ose erotik.
Objekte tė vegjėl metalik si ky pėrbėnin burime pėr kėto motive, po aq sa sarkofagėt galo-romak dhe tė tjerė si kėto.
Shumė pėrkushtimore prej bronzi nė formėn e falusave theriomorfike ose statujave tė vogla tė atletėve dhe akrobatėve, zbukurime falike tė kalit kanė mbijetuar qė nga kohėt romake bashkė shandanė, shishe apo dhe vazo tė plota, mbi tė cilat janė pikturuar skena erotike. Artistėve romaneskė nuk u mungonin modelet.
Burrat megafalik qė janė paraqitur nė kapitelet e kishave tė ndryshme me kapelė me majucė dhe duke ekspozuar seksualitetin e tyre nė forma tė ndryshme, mund tė identifikoheshin dhe me hebrenjtė, pasi nė mesjetė ka zanafillėn dhe persekutimi i tyre, vendosja e tyre nė geto dhe pėrcaktimi i veshjeve tė veēanta, nė mėnyrė qė ata tė dallonin nga njerėzit e tjerė, konfiskimi i pasurive tė tyre. Pėrveē se hebrenjtė pėrbėnin njė komunitet tė pasur, ata trajtoheshin me urrejtje dhe pasi akuzoheshin pėr incest dhe pėr mėkate tė tjera me natyrė seksuale. Hebrenjtė nė mesjetė u stigmatizuan si ndjekės tė antikrishtit dhe shpeshherė ata shfaqeshin nėpėr kapitelet e kishave, duke ekspozuar seksualitetin e tyre dhe duke treguar shenjėn e synetit, vuajtjes sė tyre tė cilėn ia tregonin Zotit si biletė pėr tė hyrė nė parajsė.
Njė gdhendje grafike qė ilustron sjelljen romaneske ndaj hebrenjve gjendet nė portikun fin tė Estanj nė Kataloni, ku kapitelat me djaj dhe bisha midis tyre dhe ato me figurėn e djallit dhe tė njė hebreu (i cili mbante kapelėn e tij me majucė) apo dhe njė tjetėr qė tregonte njė djall me njė hebre duke vjellė njė gjarpėr. Kėto kapitela janė nė kontekstin e mėkatit: dy gra duke u puthur, njė muzikant dhe njė valltar epshi, njė derr dhe njė qen (kafshėt e epshit) njė klerik duke gjuajtur njė lepur (gjithashtu njė kafshė me guxim mitologjik seksual) dhe njė grua duke krehur kaēurrelat e saj tė gjata epshndjellėse. Me prezencėn e tyre nė kėto gdhendje pa dyshim qė hebrenjtė janė parė si djallėzor dhe tė mallkuar.
Gjithashtu kujtojmė se dhe ligji islamik kėrkon bėrjen synet dhe myslimanėt kanė qenė gjithmonė poligjinė, e cila ėshtė barazuar nga kristianėt me njė imoralitet nė shkallė tė lartė. Tė gjitha kishat e sipėrpėrmendura kanė qenė dikur nėn sundimin ose influencėn myslimane. Maurėt janė njėsuar me majmunėt. Ata ishin tė errėt, barbar dhe ndonjėherė kafshėror. Majmunėt meshkuj njihen pėr masturbimin e tyre frekuent nė raste ekstreme dhe skulptura romaneske i tregon ata gjithmonė tė lidhur me zinxhir, duke simbolizuar nga njėra anė kapjen nga mėkati dhe fitoren e kristianizmit mbi mėkatin ose mbi islamin nga ana tjetėr.
Mesjeta evropiane ka pasur ndikimin e saj dhe nė territorin e Shqipėrisė. Rajoni ynė prezantohet nė botėn e erotizmit me Manastirin dhe kishėn e Shėn Mėrisė nė Apoloni. Nė portikun e saj janė kapitelet e ripėrdorur nga njė monument mė i hershėm i shek. XII paraqiten skulptura me pėrmbajtje erotike. Gjithashtu nė muret e jashtme tė Manastirit gjenden blloqe gurėsh tė skalitur, tė cilėt pėr nga pėrmbajtja e tyre dhe tematika qė trajtojnė duket se janė tė njė kronologjie me kapitelet e kishės dhe se kanė lidhje dhe pėrforcojnė mesazhet qė pėrcjellin skulpturat e kapiteleve.
Territori ynė nė shek. XII ka pasur influenca tė shumta nga Sicilia dhe Italia e Jugut. Ky rajon ka qenė mė parė i pushtuar dhe influencuar nga maurėt, tė cilėt pushtuan gjithė Mesdheun Perėndimor dhe kjo pati impakt tė gjerė nė kulturat e kėtyre vendeve. Arabėt konsideroheshin nga evropianėt mesjetar si njerėz tė cilėt kishin jetė tė lirė seksuale nga fakti qė ata pranonin poligaminė dhe poligjininė. Gjithashtu vlen pėr tu pėrmendur qė arabėt kishin njė qėndrim mė elastik ndaj grave. Vetėm kur ata u ndeshėn me krishterimin, i cili kishte sanksionuar mizogjininė, urrejtjen ndaj grave adoptuan njė qėndrim mė konservator ndaj tyre, duke sanksionuar dhe parimin e inferioritetit tė grave. Kėshtu nė periudhėn e islamit haremi qė ekzistonte qė nė shoqėritė paraardhėse por nė kohėn e islamit, ai u bė njė nga strukturat mė tė rėndėsishme tė shoqėrisė. Perėndimorėt e imagjinonin haremin si njė vend ku mund tė pėrmbushnin fantazitė e tyre mė tė shfrenuara pėr seksin, tė cilat nuk mund ti realizonin nė vendet ku jetonin, por nė fakt asnjė nuk mund tė jap njė pėrshkrim tė qartė pėr haremin, vend ku mund tė depėrtonin njė numėr i kufizuar njerėzish.
Kapitelet e Apolonisė paraqesin njerėz me trup zogu, ndoshta gjeli? (fig. 33), qė nė mesjetė konsiderohej si simbol i epshit tė shfrenuar, por mund tė jetė dhe palloi, i cili nė mesjetė ka pasur njė domethėnie komplekse, nga njėra anė konsiderohej si zog, qė tregonte epshin ndėrsa nga ana tjetėr e qara e tij e ngjirur simbolizonte shpirtrat nė torturė qė paralajmėronin mėkatarėt pėr zjarret e frikshme tė Gehenės, bishti i tij i bukur paraqiste njė parajsė simbolike, ndėrsa sytė nė trupin e tij u kujtonin njerėzve natyrėn gjithėmbikėqyrėse tė Zotit. Shėn Agustini ka thėnė se mishi i zogut ėshtė i pakorruptueshėm, kėshtu qė zogu ishte dhe simbol i madhėshtisė sė Shpirtit tė Shenjtė. Kėtu tregohet dhe njė herė dualizmi i mesjetės romaneske.
Sirenat nė Apoloni
Njė tjetėr figurė qė trajtohet dhe qė ėshtė shumė e pėrhapur nė kapitelet e kishave tė Europės Perėndimore ėshtė dhe ai i sirenės. Sirenat qė paraqiten nė kishėn e Manastirit nė Apoloni trajtohen nė tė njėjtėn mėnyrė si nė kishat e tjera, me dy bishta tė hapur dhe tė mbledhur mbrapa nė formė unaze nė lartėsinė e shpatullės, duke zbuluar kėshtu me kėtė qėndrim vulvėn e tyre, ndėrsa gjinjtė i kanė tė zhveshur. E veēanta nė territorin tonė ėshtė se sirenat paraqiten me flokė tė shkurtra. Ndoshta kjo ka tė bėjė me faktin se sirenat trajtoheshin si njė figurė femėrore epshndjellėse, ndėrsa kėtu autori ka dashur tė tregojė dėnimin e gruas qė ka kryer mėkat, pasi nė mesjetė gratė tė cilat akuzoheshin pėr kryerjen e mėkatit tė epshit u priteshin flokėt. Kujtojmė se nė vėndet e tjera ėshtė paraqitur njė model tjetėr sirene me flokė tė gjata por dėnimi i saj simbolizohej me anė tė gjarpėrinjve qė sulmonin gjinjtė e saj. Fakti qė sirena e Apolonisė nuk ėshtė nė vendosje ballore por e paraqitur nė profil tregon se ky kapitel ėshtė i shek. XII, dhe ėshtė ripėrdorur.
Gjithashtu, nė kapitelin tjetėr tė kishės ėshtė paraqitur njė ēift tė cilėt janė trajtuar nė mėnyrė shtazore. Figura e mashkullit paraqitet sipėr femrės dhe ka tė ngjarė tė tregojė mentalitetin e banorėve mesjetar pėr seksin.
Nė muret e jashtme tė Manastirit gjėnden blloqe gurėsh nė tė cilėt skaliten skena tė shumta. Nė njė prej tyre shohim tė paraqitura figura tė shumta njerėzish dhe kafshėsh sė bashku. Dy prej figurave njerėzore kanė nė kokėn e tyre kapele dhe brirė ndėrsa mbajnė peshė njė figure tė tretė mashkullore i cili ka nė kokė njė kurorė. Kėto figura ndoshta simbolizojnė hebrenjtė si ndjekės tė antikrishtit dhe si tradhtarė tė Krishtit tė cilėt blasfemonin me figurėn e tij. Gjithashtu njė tjetėr figurė po mė tė njėjtin bllok ka hipur nė njė gomar mdėrsa njė tjetėr, duke kryer marrėdhėnie me kafshė. Tė gjitha kėto tregojnė pėr mentalitetin qė ekzistonte nė Mesjetė pėr hebrenjtė, pėr akuzat qė u atribuoeshin atyre dhe hamendėsimet pėr inēest dhe zoofili.
Njė tjetėr gdhendje ėshtė bėrė po nė tė njėjtin kontekst, dhe gjėndet nė portikun e Manastirit nė krahun e majtė, ku paraqiten burra megafalik nė stilin e Priapit megafalik tė shoqėruar me prezencėn e figurave kafshėrore dhe tė tjera figura femėrore tė cilat i sulmojnė kafshėt, ndoshta simbolizojnė njė tjetėr dėnim tė purgatorit ku kafshėt tentojnė tė pėrdhunojnė njerėz. Fakti qė ky bllok ėshtė me kokė poshtė tregon se ky gur i pėrket njė periudhe tė mėparshme dhe ėshtė ripėrdorur.
Ndėrsa nė tė djathtė tė portikut paraqiten disa kafshė qen, ndoshta, rreth njė minareje me simbolin e hėnės qė ka tė ngjarė qė tė simbolizojė myslimanėt dhe mentalitetin e tyre liberal rreth seksit dhe sjelljen e tyre shtazore.
Ndėrmjet figurave me karakter erotik kemi dhe skulptura, tė cilat gjėnden afėr tyre, por nuk janė nėn kontekstin erotik, psh. ajo e njė ēifti me trup zogu qė pėr nga pamja duken aristokratė.
Kėta ndoshta simbolizojnė tempullarėt, urdhėr i cili u themelua pėr mbrojtjen e pelegrinėve nė Tokėn e Shenjtė. Urdhri shumė shpejt arriti tė shndėrrohej nė njė organizatė tė fuqishme dhe ndoshta sekreti i fuqisė sė tyre i dedikohej sepse ata pėrvetėsuan sekrete tė misticizmit mysliman. Pėr kėtė urdhri u akuzua pėr bashkėpunim me armikun, imoralitet dhe pavarėsisht akuzave qė u detyruan tė pranojnė nga inkuizitorėt, nuk ka dyshim se mes anėtarėve tė urdhėrit kishte diferencė moshe dhe kohėzgjatjeje nė urdhėr dhe anėtari mė i ri duhej ti nėnshtrohej dėshirave tė atij mė tė vjetėr.
Por duke analizuar nė tėrėsi kėto skulptura dhe skalitje nė blloqe tė shumtė gurėsh nė vendin tonė dhe nė vende tė tjera tė Europės, nga pėrhapje e gjerė e tyre dhe impakti qė patėn, shtrohet pyetja nėse ata qė autorizonin vepra tė kėsaj natyre synonin vėrtetė tė qetėsonin pasionet e njerėzve apo ti ndiznin ato?
Dimė qė banorėt e Mesjetės qoftė me anė tė tregtisė qoftė nėpėrmjet luftrave kryqtare ishin njohur me botėn e orientit e cila i kishte magjepsur ata. Shumė prej tyre kishin adoptuar zakonet, veshjet dhe mėnyrėn e jetesės sė kėsaj bote deri nė atė kohė tė njohur si barbare pėr ta. Ata u gjendėn pėrballė njė qytetėrimi tė ri i cili influencoi nė veprimtarinė artistike tė tyre duke paraqitur me artin e tyre kėtė mėnyrė tė re tė tė jetuarit. Fakti qė kėto paraqitje gjėndeshin nė tė gjitha hapėsirėn e kishės, kapitele, portik, nė brendėsi tė saj, na bėn tė mendojmė se ato kishin diēka mė tepėr se njė synim didaktik, se ishin diēka mė tepėr se tu kujtonin njerėzve dėnimet e Purgatorit. Ato na bėjnė tė mendojmė se qėllim i tyre ishte krejt i kundėrt nga ajo e cila ėshtė hamendėsuar deri mė sot, se ato janė skalitje tė cilat promovojnė njė tjetėr mėnyrė jetese, pa paragjykimet, frikėrat dhe kufizimet qė torturonin banorėt mesjetar.
Njė tjetėr fakt me interes ėshtė se nė territorin tonė nuk kemi ndeshur ende tė trajtuara nė skulpturė figurat e akrobatėve apo dhe figura tė tjera tė trajtuara nė mėnyrė magafalike nė mesjetė. Kjo ndoshta nga fakti se nė vendin tonė gėrmimet arkeologjike janė tė pėrqėndruara kryesisht nė monumentet e Antikitetit tė Vonė dhe shumė pak nė ato mesjetare. Shpresojmė nė tė ardhmen tė kemi mė shumė gėrrmime dhe nė kėtė fushė dhe njėkohėsisht mė shumė pėrgjigje.
Pjesa e fundit
Duke e trajtuar nė periudha tė ndryshme, erotizmi ka marrė trajta tė ndryshme. Erotizėm nė art vėrejmė qė nė prehistori me figurinat antropomorfe me paraqitje tė hapur tė anatomisė trupore dhe pjesėt gjinore tė trupit tė ekzagjeruara. Tė ashtuquajturat venuse, tė cilat datojnė nė Paleolitin e Lartė gjejnė njė pėrhapje tė gjerė nga Europa perėndimore deri nė Siberi dhe nė gjithė kėtė hapėsirė janė trajtuar pothuajse mė tė njėjtėn mėnyrė. Paleoliti ka shumė tregues tė paktė tė paraqitjes sė figurės mashkullore dėshmues i pozitės inferiore tė mashkullit.
Nė neolit dhe nė periudhėn e bronzit kemi vazhdimėsi tė paraqitjes sė femrės nė figurinat antropomorfe por kemi dhe paraqitjen e mashkullit i cili tashmė nė shoqėrinė neolitike kishte pėrforcuar pozitat e tij. Ndėrsa nė bronzin e mesėm figurinat antropomorfe bėhen mė tė rralla derisa nė periudhėn e hekurit nuk kemi mė dėshmi tė tyre.
Nė periudhėn antike arti merr impulse tė reja. Nė Greqinė e lashtė kemi tė bėjmė me erotizėm tė nėnkuptuar pasi statujat tė cilat prej sė shumti paraqesin shėmbėllyra nė dukje tė realizuara nė mėnyrė natyraliste shoqėrohen nga njė numėr i madh mitesh, vargjesh poetėsh dhe legjendash tė cilat i fusin personazhet e statujave nė njė kontekst erotik. Gjithashtu, atributet dhe sjelljet qė u jepeshin perėndive simbolizonin dhe dėshirat e vėrteta tė shoqėrisė athinase. Kryesisht nė periudhėn klasike tė artit grek kemi trajtimin e disa prej perėndive nė mėnyrė erotike dhe kėto janė figura e Afėrditės, e Dionisit, e Hermesit,e Panit dhe e Priapit.
Dhe nė territorin tonė nė periudhėn antike gjėnden figura tė shumta falike nė tė cilat paraqitet hyu i pjellorisė e trajtuar si figure megafalike
Nė periudhėn romake erotizmi del hapur dhe krahas skulpturave dhe pikturave tė realizuara me realizėm ka dhe tė tjera tė cilat janė trajtuar nė mėnyrė megafalike. Shembull i kėsaj janė afresket e Pompeit dhe veēanėrisht tė Lupanares, tė cilat pasqyrojnė skena epshi tė realizuara me qėllim qoftė informues pėr shėrbimet qė ofronin, qoftė pėr tė rritur ndjenjėn e kėnaqėsisė tek klientėt.
Nė periudhėn e Mesjetės arti zhvillohet kryesisht nė gjirin e Kishės. Impulset dhe shembujt e artit mesjetar u morėn nga periudhat e mėparshme, nga shembujt e artit greko-romak dhe u trajtuan nga artistėt romaneskė nė mėnyrė megafalike. Arti mesjetar ishte art didaktik dhe si i tillė synonte tu tregonte banorėve mesjetar se ata ishin pėrgjegjės tė veprimeve tė tyre dhe se nė bazė tė kėtyre veprimeve do tė gjykoheshin. Erotitmin nė Mesjetė e gjejmė tė skalitur nė muret dhe nė kapitelet e kishave mė tė mėdha tė Europės perėndimore ndėrsa nė territorin tone pėrfaqėsuese ėshtė Kisha e Manastirit nė Apolloni.
lajme.parajsa.com
Komentoni artikullin
