Prishtinë

Që kur u prish fare familja e madhe jugosllave, të gjithë janë bërë poliglotë. Gjuhën e nënës në zemër, të njerkës në njërin xhep, të fqinjit në tjetrin.

Vladimir Arsenijević si me shaka, me batutën e qytetarëve të sotëm poliglotë të ish- Jugosllavisë, e mbështeti përgjegjësinë për të folur pas kaq kohësh serbisht në një auditor publik, në një mjedis zyrtar në Prishtinë. Shkrimtari nga Beogradi (1965) ishte i vetmi autor i pranishëm, i ftuar nga autorët 21 e antologjisë ”Ata që janë ndryshe dhe që i kemi prani” (”Toena”), antologji nga Europa Juglindore e përgatitur nga gazetari ”veteran” në këto anë të Evropës, suedezi Richard Swartz.

E paraqitur para disa muajsh në Tiranë, i erdhi radha në Prishtinë, nën iniciativën e Bibliotekës Europiane të Kosovës e cila ndodhet në brendësi të Bibliotekës Kombëtare dhe Universitare të Kosovës. Janë aktivitete që zhvillohen brenda Iniciativës Europiane të Kosovës, e themeluar nga shkrimtari dhe gazetari Beqë Cufaj, një nga autorët e antologjisë në fjalë.

Arsenijević është përfshirë aty me tregimin e gjatë ”Mosrrënjosja” i përkthyer shqipe nga Kim Mehmeti. Aty shkruan për shqiptarin e Kosovës në emigrim, për komshiun ”që mbetet armiku ynë më i madh”, tha Vladimiri.

Autori i romaneve ”In the Hold”, ”Meksiko. Ditari i luftës”, ”Ishmail” dhe së fundi ”Protador” thekson se konflikti më i madh që ka ndodhur, ka qenë ai mes shqiptarëve dhe serbëve, sepse ”nuk duam ta kuptojmë njëri-tjetrin dhe të vërtetën e shohim në mënyra të ndryshme.”

Në një ese të shkruar dhe botuar në shtator 2007 nga ”Die Zeit”, ai analizon se si u instrumentalizua tragjikisht diversiteti i vendit i ruajtur në epokën e Titos, dhe ish- Jugosllavia që u bë për Europën një pingule proverbiale, po përçahej në një hierarki të krahinave më të mira dhe më të këqija. Sipas kësaj llogjike të përçarjes ”shqiptarët e Kosovës ishin për ne një tufë primitive”.

Arsenijević vë në dukje sidomos pasojat tek të rinjtë të cilët ”sërish kanë nisur të urrejnë, pa frena, me një kënaqësi mendjelehtë. Më shumë se 30% e nxënësve në gjimnazet serbe besojnë se askush nuk duhet të bëhet shok me shqiptarët dhe as t’i vizitojë ata. Ndoshta e vetmja gjë që na mbetet të shpresojmë është që një brez i ri të rritet në rrethana më paqësore dhe më të shëndetshme. Kushedi, e vetmja gjë që na mbetet të besojmë është që nipërit tanë do të jenë fëmijët tanë të vërtetë.”

Ai i Arsenijević-it, është në fakt një nga pak zërat publikë serbë i deklaruar pro pavarësisë së Kosovës.

Ishte përgjegjësi fjala juaj në serbisht para një auditori universitar shqiptarësh në Prishtinë?

Sigurisht që ka një përgjegjësi përballë pajtimit. Përdoren fjalë kaq të mëdha kur flitet për dosmosdoshmërinë e komunikimit mes njerëzve, në një kohë që serbët dhe shqiptarët e kanë humbur këtë komunikim.

Aktualisht në Kosovë vijnë shumë serbë për arsye të ndryshme, kryesisht për biznes, qoftë edhe për kuriozitet, apo ngaqë kanë miq për të takuar. E njëjta gjë do ishte mirë të thuhej edhe për shqiptarët që ata të vijnë në Beograd apo në Serbi dhe të njohin njëri-tjetrin. Është e vërtetë që të rinjtë e të dy anëve nuk kanë kontakte mes tyre. Mendoj se ka shumë, shumë të ngjarë që ata e shohin njëri-tjetrin si monstra. Kam frikë se akoma njëri nuk e percepton tjetrin si njeri të zakonshëm dhe jetët e tyre si të zakonshme, por mendojnë dhe ndjejnë vërtet gjëra të këqija për njëri-tjetrin. Është po aq për të ardhur keq që në pjesën dërrmuese nuk gjen ndër të rinjtë shqiptarë dëshirë dhe vullnet të mirë për më shumë kontakte me serbët në Serbi. Duhet të mendojmë se çfarë mund të bëjmë më të tepër në këtë pikë.

Si u bëtë ju një ndër ata pak pro pavarësisë më Kosovës?

Llogjika më thotë se duhet të dëgjoj atë që njerëzit thonë. 90% e popullsisë së Kosovës janë shqiptarë dhe në kundërshtim me çka serbët mendojnë, kosovarët kanë vërtet opinione krejt të ndryshme për shumë çështje. Por vetëm për një gjë nuk e kanë pasur asnjëherë problem të bien dakord me njëri-tjetrin: që ata nuk duan të jetojnë më në Serbi. Pra kur ekziston një vullnet i tillë politik që është vendosur prej vitesh, edhe atëherë ku forma për të luftuar për ndryshimin është e paqes – ju kujtohet ajo kohë kur shqiptarët mundoheshin për të arritur në mënyrë shumë paqësore zgjidhjen e problemit – pastaj hynë në një periudhë tjetër. Ata kanë shtet, kështu që politikisht, të mos e respektosh këtë, është vërtet budallallëk që nuk jep rezultate të mira politike, aq shumë të nevojshme për serbët tani. Sepse edhe Serbia tani duhet të mendojë për qytetarët e saj, për popullsinë serbe të Kosovës. Ky qëndrim pra, nuk e ndihmon këtë pjesë të popullsisë, madje as serbët e Serbisë.

Kur e keni vizituar për herë të parë Kosovën?

Me sa më kujtohet ka qenë në klasën e tretë a të katërt të fillores, ishim për ekskursion për të vizituar disa manastire të vjetra serbe dhe kemi qëndruar në Prishtinë. Nuk na pëlqeu dhe aq. Do kishim dashur të na shpinin më mirë në Slloveni apo Kroaci, në bregdet... ishim fëmijë. Por më ka mbetur në mendje. Pastaj kam ardhur në nëntëdhjetën, për paraqitjen e një libri tim, ”Mexico, the ëorld diary” i cili flet gjerësisht për fatin e Xhevdet Bajrajt, poeti kosovar të cilin e kam takuar në Meksikë. Libri u përkthye dhe u botua këtu.

Kjo është hera ime e dytë, dhe e para pas pavarësisë së Kosovës. Vë re se qyteti po ndryshon.

Po në rininë e hershme çfarë përfaqësonte për ju Kosova?

Gjatë rinisë sime ishte akoma koha e Jugosllavisë, propaganda e të cilës bazohej në idenë e bashkim vëllazërimit. Dhe vërtet nuk mund të dëgjoje që fliteshin gjëra të këqija për kombet e ndryshme që jetonin në Jugosllavi. Kishte një përpjekje për t’i ruajtur kufijtë tepër të brishtë dhe energjitë e ndryshme që ekzistonin në Jugosllavi. Pastaj gjërat nisën të ndryshojnë me ardhjen e epokës së Milloshevicit, deri më ‘99 kur shqiptarët e Kosovës do të perceptoheshin si demonë, gati qenie jo humane. Ka kaq shumë përcaktime ofenduese në Serbi që lidhen me shqiptarët e Kosovës. Nuk ka ndonjë përmirësim në këtë drejtim dhe vazhdojnë edhe në ditët sot.

Ju keni ardhur tek letërsia jo nga një formim letrar, përkundrazi, nga studimet për turizëm dhe kulinari dhe e keni ushtruar zanatin në këto fusha.

Gjëra që i përkasin të shkuarës dhe i kam bërë për të jetuar. Nuk kishin të bënin me pasionet e mia, punë të rëndomta, sa për të jetuar. Gjëja që më ka motivuar me të vërtetë në fillim, kur isha i ri, ka qenë muzika. Kam luajtur në një bandë në fund të viteve ’70 dhe në fillim të tetëdhjetës, kur ishte epoka e shpërthimit të lëvizjes punk dhe neë ëave edhe në ish Jugosllavi. U bëra pjesë e asaj tabloje dhe prej andej u përfshiva në shkrimtari. Unë nuk jam tipi akademik. Nuk kam studiuar kurrë letërsi, në thelb, nuk kam studiuar kurrë asgjë.

Biografia juaj thotë se keni punuar shofer taksie në Londër, ka qenë me leverdi ajo kohë për letërsinë sot?

Do të ishte e dobishme nëse vërtet do të kisha qenë shofer taksie, por unë nuk i jap makinës. Është një idiotësi që është shkruar në këmishën e botimit gjermanisht të librit tim të parë. Për disa arsye botuesit mendonin se biografia ime nuk ishte dhe aq e larmishme dhe kështu që ndërmjet rreshtave kanë shënuar atë të dhënë që kam punuar si shofer taksie në Londër.

Pra nuk është e vërtëtë?

Aspak. Kjo gjë më ka ndjekur për vite. Njerëzit më pyesin gjithnjë oh, paske punuar shofer taksie në Londër, duhet të ketë qenë vërtet ngacmuese?! Por kam qenë kuzhinier në një restorant, sepse jam shkolluar për të qenë chef, punë idiote.

Nga e cila nuk ka asnjë influencë në letërsinë tuaj?

Libri im më i ri ”Protador” mbulon një gjeografi të larmishme, me personazhe të vendeve dhe kulturave të ndryshme. Krijon një botë emigrantësh. Mendoj se sot çdo njeri është emigrant në këtë planet. Ushqimi ka luajtur një rol të rëndësishëm, ka qenë një lëndë e rëndësishme ndërsa shkruaja këtë libër, sepse mendoj që ushqimi është një nga gjërat që karakterizon popujt, dhe kombet në një mënyrë të lezetshme. Në këtë botë ne jemi edhe hamës të mëdhenj, prandaj njerëzit gatuajnë gjëra të mrekullueshme kudo ku ti shkon. Them se kjo është diçka shumë komunikuese për kombet. Në këtë botë të globalizuar ku të gjithë mund të hanë Mcdonald’s, ku të gjithë duhet të shohim pak a shumë të njëjtët TV shoë, duhet të blejmë në të njëjtat gjëra në dyqane, e gjitha kjo është diçka që e mban identitetin tonë të lidhur me gjuhën. Pra ushqimi është një komunikator i shkëlqyer.

Ju i njihni letërsisë meritën e të krijuarit të realiteteve të tjera ”reale”, prandaj shkruani sipas këtij besimi.

Është e vërtetë, fiction im është i lidhur ngushtë me realitetin. Unë jam pjesë e atij neë realism të pasnëntëdhjetës. Libri im i parë u botua më 1994, ishte për rënien e ish -Jugosllavisë dhe luftën në Kroaci (1991). Kam qenë tejet i lidhur, thellësisht i lidhur me realitetin e përditshmërisë. Dua të them se unë nuk i shoh të ngurtë apo të ndarë qartë kufijtë mes fiction-it dhe realitetit. Ti jeton në një botë reale dhe do s’do, do të frymëzohesh prej saj. Kështu që mënyra se si ti e fiksionalizon atë nuk të largon nga aspektet e saj reale. Të gjithë librat e mi janë të lidhur ngushtë me përvojën e jetës në ish Jugosllavi nga 1990-2000.

Cilin libër keni lexuar së fundi dhe që mendoni se e është ajo lloj letërsie që ”i ndihmon” njerëzit?

Sinqerisht... jam duke rilexuar ”Budenbrokët” e Thomas Mann-it. Është një vepër madhështore. E kisha lexuar në nëntëdhjetën atëherë kur jetoja me libra me nga 800-900 faqe që doja sa më shpejt t’u nxirrja fundin. Tani po e lexoj më me ngadalë dhe po më shijon. Them se është një kryevepër edhe fakti që Thomas Mann e përfundoi ”Budenbrokët” në moshën 25-vjeçare. Unë librin e parë e shkrova 30 vjeç dhe ishte diku tek njëqind faqe. Kjo më bën pak xheloz. Por ai, ama, është Thomas Mann-i.

Ju përmendët një thënie të fabrikuar për ballkanasit: fqinji është armiku yt më i madh. E thatë në një mënyrë sikur pranoni që gjendja është akoma e nxehtë dhe aktuale dhe ai është ilustrimi i gjetur.

Në Serbi ekziston kjo thënie. Për fat të keq realiteti e dëshmon këtë. Serbët nuk shkuan në Austri të sulmonin austriakët, por kroatët apo shqiptarët e Kosovës dhe fqinjët e tyre. Ajo shprehje dëshmon mentalitetin, se sa i vetëdijshëm je për atë që fqinji është duke bërë dhe nuk e pëlqen atë që ai bën.

Kemi jetuar në multikulturalitet që prej perandorisë otomane dhe komunikimi ynë, mes këtyre vendeve që kanë qenë ngjitur me njëri-tjetrin paska qenë thjesht formal. Në kohën e Titos ishte e zakonshme të martoheshin mes tyre njerëz që u përkisnin unioneve të ndryshme. Kjo krijoi atë tragjedinë e madhe gjatë luftës në Bosnjë. Shumë familje duhej të ndaheshin sipas kufijve, sepse babai ishte serb, nëna ishte kroate apo muslimane. Çfarë mund të bëjë një fëmijë në këtë situatë?