Ēfarė mund ti dhurojė arti njeriut?
12.05.2008 21:47 Kulture - Burimi: SHQIP Kulture
Edison Ēeraj, pedagog i Artit Konceptual nė Akademinė e Arteve nė Tiranė, i ėshtė qasur kauzės sė tij si njeri qė "noton" nė ujėrat e artit (e jo vetėm atij pamor), tė cilit i takon si profil e specialitet, me njė seri shkrimesh eseistike, disa prej tė cilave tė botuara dhe nė faqet e "Shqip"-it, e sė fundmi dhe me njė libėr tė titulluar "Arti si Mundėsi" (Shkėndija qėmtimesh mbi artin). Nė prapathėnie libri ėshtė quajtur "i mrekullueshėm deri nė detaje, kjo pėrmbledhje e quajtur modestish eseistikė, qė arrin te lexuesi me njė metodologji tė re tė zbėrthimit tematik. Autori, shkruhet nė prapathėnie, nuk ėshtė i gjithėdituri qė tė merr pėrdore pėr tė tė drejtuar diku; ai shpalos tė gjithė idetė alternative tė deritanishme, sado kundėrthėnėse, tė cilat prijnė natyrshėm te konkluzioni qė ti vetė e nxjerr... pėrmes tekstit tė shkruar. Kjo pėrqasje stilistike e ndarjes sė pronėsisė mbi idetė me lexuesin, e bėn kėtė tekst njė tjetėr arritje tė kritikės artistike shqiptare". Pra, libri i Ēerajt mund tė konsiderohet si njė kontribut pėr kritikėn, nė kėto kohė kur kjo lėmė ėshtė mė e kontestuara... pėr shkak se mungon e jo vetėm kaq. Mė poshtė, nė njė intervistė ai sqaron pėrsenė e librit si kumt pėr lexuesin.
Udha deri te ky libėr (jo si udhė fizike) cila ka qenė?
Sė pari ju falėnderoj pėr intervistėn. Nė fakt, kjo ėshtė pyetje/ēėshtje tek e cila mund tė qėndrojmė goxha gjatė duke e tjerrur. Por, nėse do e thjeshtoja me pak fjalė, mund tė them se ky libėr ėshtė pėrvijuar po aq natyrshėm pėr mua sa ēėshtė e natyrshme marrėdhėnia e fundit me ngjyrat nė njė pikturė apo me sendet nė njė instailacion. Pėrgjatė kėtij procesi, pėrjetimet natyrisht kanė qenė tė ndryshme, ndonėse orvatja ime ishte - dhe ėshtė - njė: ēfarė mund tė bėjė arti pėr njeriun, sikundėrse e kam shprehur dhe nė libėr.
Duke u ndalur te titulli "Arti si Mundėsi", si mundėsi pėr ēfarė?
Nė kėtė pikė kemi tė bėjmė me shtyllėn kurrizore tė librit, sepse duke qenė se arti ėshtė njė veprimtari e lidhur ngushtė me aktin e krijimit, pashmangshmėrisht ėshtė i lidhur me thelbin ontologjik tė njeriut, pra me pėrgjigjen fatfundėsore tė rrugėtimit njerėzor. Pikėrisht, duke e vėshtruar kėsisoj, arti ėshtė njė mundėsi e qenėsishme dhe nga njėra anė mjaft e prekshme pėr ta kuptuar kėtė rrugėtim. Dua tė theksoj se qėllimi i artit nuk ėshtė arti, dhe as stėrmundimi pėr tė shprazur ndjesitė kalimtare e mjaft tė luhatshme tė artistit. Sikundėrse, qėllimi i artit nuk ėshtė as loja dhe as shkapėrderdhja e nepseve tė ndrydhura gjatė periudhave tė qeverive totalitariste. Pra, gjykoj (pėr aq sa mund tė jetė e pėrshtatshme kjo folje) se arti ėshtė njė mundėsi, ngaqė, njė gjė ėshtė katėrēipėrisht e sigurt; arti nuk ėshtė veprimtari absurde.
Cilin lexues keni parasysh kur i keni hedhur "shkėndijat tuaja tė qėmtimeve" mbi artin?
Nėse do pohoja qė ky libėr i drejtohet ēdo lexuesi, nuk do ndjehesha i sigurt. Dhe, kjo jo pėr ndonjė arsye tė stėrholluar, por thjesht pėr terminologjinė, e cila nuk ėshtė e ēfarėdoshme qė tė jetė e kapshme pėr ēdo lexues, por kryesisht ėshtė njė terminologji e studiuesve tė artit. Fjala vjen terminologjia e veēantė dhe tejet e latuar e Kandinsky-t, qė pėr mua ka qenė pikė e rėndėsishme referimi gjatė punės me kėtė libėr. Ndėrsa, sa i pėrket mesazhit qė synon tė pėrēojė libri, mund tė shprehem krejt lirshėm qė i drejtohet ēdo lexuesi. Sidoqoftė, mbetet lexuesi ai qė do vendosė.
Ju jeni as/pedagog nė degėn e Multimedia-s ose, siē njihet ndryshe, tė Artit Bashkėkohor nė Akademinė e Arteve. Nisur nga "qėmtimet" tuaja, a ka njė debat tė kėsisojshėm e me kėtė nivel mes jush (jo juve personalisht, por mes pedagogėve) dhe studentėve?
Sigurisht, pėrpjekjet dhe arritjet nė kėtė hulli janė evidente. Marrėdhėnia jonė me studentėt ėshtė vėrtet e frytshme, sepse vazhdimisht kemi qenė tė hapur me ta nė lidhje me propozimet dhe pėrzgjedhjet e tyre. Pėr ta pikasur kėtė ėshtė krejt e lehtė, mjafton njė vizitė nė ambientet tona tė punės. Sa i pėrket nivelit, nuk ėshtė dhe aq kompetenca ime qė ta pėrcaktoj, ama nga ana tjetėr shumė gjėra kanė ndryshuar krahasuar me dhjetė vite mė parė, sepse bashkėpunimet me akademitė e tjera tė shteteve tė ndryshme dhe me artistė tė huaj janė shpeshtuar pėrmes vizitave tė ndryshme dhe normalisht qė kjo ėshtė njė pėrvojė plus.
Nė kėtė kontekst, duhet pėrmendur se shtimi i pėrvojės nuk do tė thotė zhvillim, sepse zhvillimi dhe evoluimi i pėrkasin shkencės. Shqetėsimi ontologjik i Rembrandt-it, fjala vjen, nė marrėdhėnie me artin e tij, ka qenė i njėjtė me atė tė Picasso-s, dhe po ashtu me ēdo cilin artist ngjan i njėjti fenomen, pavarėsisht formave tė ndryshme tė manifestimit. Ndėrsa, pėr analogji, shqetėsimi i Newton-it nuk ėshtė aspak i njėjtė me atė tė Einstein-it. Dihet qė tjetėr gjė e preokuponte Newton-in dhe tjetėr gjė Einstein-in, ngaqė njohuritė mbi materien nė shekullin XX ishin shtuar ndjeshėm nė krahasim me shekullin XVII.
Pra, sipas jush, krijimtaria nė vetvete nuk njeh progres?
Gjithnjė nė kuptimin shkencor dhe terminologjik qė pėrmban ky term. Nė njė farė kuptimi - qė sipas meje ėshtė mė i rėndėsishmi - arti nuk bėn pjesė nė histori. Pėr shembull, askush nuk mund tė thotė se njė pikturė e Da Vinci-t i pėrket njė kohe tė kaluar dhe si e tillė ėshtė vjetruar, kurse njė pikturė e Bacon-it ėshtė e re sepse i pėrket shekullit qė sapo lamė pas, sepse do ishte krejtėsisht e cekėt dhe sipėrfaqėsore si mėnyrė arsyetimi, ose mė mirė tė themi totalisht e paqėndrueshme.
Nė kėtė kuptim, ēdo artist sado shekuj mė parė tė ketė jetuar, vepra e tij ėshtė njėlloj koherente dhe si pasojė po aq subjekt diskutimesh dhe studimesh siē mund tė jetė vepra e njė artisti tė kohės sonė.
Keni menduar sadopak pėr atė se si do tė pritet libri?
Tė them tė drejtėn mė karakterizon njė lloj qetėsie nė kėtė drejtim. Edhe me ekspozimin e librit nuk jam marrė shumė. Kjo pėr disa arsye, qė mė e qenėsishmja ėshtė zhurma, e cila ska tė bėjė asfare me artin e njėmendėt, qė nė greqishten klasike njihet si fama (tė bėsh zhurmė, zhurmnajė), siē e njohim mė nė fund edhe ne shqiptarėt.
Megjithatė, nga ana tjetėr jam shumė kureshtar dhe mirėpres ēdo sugjerim, vėrejtje apo kėshillė. Madje, kjo ėshtė e vetmja marrėdhėnie qė mė bėn edhe mė tė ndėrgjegjshėm pėr atė ēfarė kam shkruar. Ndėrgjegjja mbi pasojat e veprave tona ėshtė ilaēi mė i dobishėm pėr tė fisnikėruar nė tė nesėrmen qėllimet.
Udha deri te ky libėr (jo si udhė fizike) cila ka qenė?
Sė pari ju falėnderoj pėr intervistėn. Nė fakt, kjo ėshtė pyetje/ēėshtje tek e cila mund tė qėndrojmė goxha gjatė duke e tjerrur. Por, nėse do e thjeshtoja me pak fjalė, mund tė them se ky libėr ėshtė pėrvijuar po aq natyrshėm pėr mua sa ēėshtė e natyrshme marrėdhėnia e fundit me ngjyrat nė njė pikturė apo me sendet nė njė instailacion. Pėrgjatė kėtij procesi, pėrjetimet natyrisht kanė qenė tė ndryshme, ndonėse orvatja ime ishte - dhe ėshtė - njė: ēfarė mund tė bėjė arti pėr njeriun, sikundėrse e kam shprehur dhe nė libėr.
Duke u ndalur te titulli "Arti si Mundėsi", si mundėsi pėr ēfarė?
Nė kėtė pikė kemi tė bėjmė me shtyllėn kurrizore tė librit, sepse duke qenė se arti ėshtė njė veprimtari e lidhur ngushtė me aktin e krijimit, pashmangshmėrisht ėshtė i lidhur me thelbin ontologjik tė njeriut, pra me pėrgjigjen fatfundėsore tė rrugėtimit njerėzor. Pikėrisht, duke e vėshtruar kėsisoj, arti ėshtė njė mundėsi e qenėsishme dhe nga njėra anė mjaft e prekshme pėr ta kuptuar kėtė rrugėtim. Dua tė theksoj se qėllimi i artit nuk ėshtė arti, dhe as stėrmundimi pėr tė shprazur ndjesitė kalimtare e mjaft tė luhatshme tė artistit. Sikundėrse, qėllimi i artit nuk ėshtė as loja dhe as shkapėrderdhja e nepseve tė ndrydhura gjatė periudhave tė qeverive totalitariste. Pra, gjykoj (pėr aq sa mund tė jetė e pėrshtatshme kjo folje) se arti ėshtė njė mundėsi, ngaqė, njė gjė ėshtė katėrēipėrisht e sigurt; arti nuk ėshtė veprimtari absurde.
Cilin lexues keni parasysh kur i keni hedhur "shkėndijat tuaja tė qėmtimeve" mbi artin?
Nėse do pohoja qė ky libėr i drejtohet ēdo lexuesi, nuk do ndjehesha i sigurt. Dhe, kjo jo pėr ndonjė arsye tė stėrholluar, por thjesht pėr terminologjinė, e cila nuk ėshtė e ēfarėdoshme qė tė jetė e kapshme pėr ēdo lexues, por kryesisht ėshtė njė terminologji e studiuesve tė artit. Fjala vjen terminologjia e veēantė dhe tejet e latuar e Kandinsky-t, qė pėr mua ka qenė pikė e rėndėsishme referimi gjatė punės me kėtė libėr. Ndėrsa, sa i pėrket mesazhit qė synon tė pėrēojė libri, mund tė shprehem krejt lirshėm qė i drejtohet ēdo lexuesi. Sidoqoftė, mbetet lexuesi ai qė do vendosė.
Ju jeni as/pedagog nė degėn e Multimedia-s ose, siē njihet ndryshe, tė Artit Bashkėkohor nė Akademinė e Arteve. Nisur nga "qėmtimet" tuaja, a ka njė debat tė kėsisojshėm e me kėtė nivel mes jush (jo juve personalisht, por mes pedagogėve) dhe studentėve?
Sigurisht, pėrpjekjet dhe arritjet nė kėtė hulli janė evidente. Marrėdhėnia jonė me studentėt ėshtė vėrtet e frytshme, sepse vazhdimisht kemi qenė tė hapur me ta nė lidhje me propozimet dhe pėrzgjedhjet e tyre. Pėr ta pikasur kėtė ėshtė krejt e lehtė, mjafton njė vizitė nė ambientet tona tė punės. Sa i pėrket nivelit, nuk ėshtė dhe aq kompetenca ime qė ta pėrcaktoj, ama nga ana tjetėr shumė gjėra kanė ndryshuar krahasuar me dhjetė vite mė parė, sepse bashkėpunimet me akademitė e tjera tė shteteve tė ndryshme dhe me artistė tė huaj janė shpeshtuar pėrmes vizitave tė ndryshme dhe normalisht qė kjo ėshtė njė pėrvojė plus.
Nė kėtė kontekst, duhet pėrmendur se shtimi i pėrvojės nuk do tė thotė zhvillim, sepse zhvillimi dhe evoluimi i pėrkasin shkencės. Shqetėsimi ontologjik i Rembrandt-it, fjala vjen, nė marrėdhėnie me artin e tij, ka qenė i njėjtė me atė tė Picasso-s, dhe po ashtu me ēdo cilin artist ngjan i njėjti fenomen, pavarėsisht formave tė ndryshme tė manifestimit. Ndėrsa, pėr analogji, shqetėsimi i Newton-it nuk ėshtė aspak i njėjtė me atė tė Einstein-it. Dihet qė tjetėr gjė e preokuponte Newton-in dhe tjetėr gjė Einstein-in, ngaqė njohuritė mbi materien nė shekullin XX ishin shtuar ndjeshėm nė krahasim me shekullin XVII.
Pra, sipas jush, krijimtaria nė vetvete nuk njeh progres?
Gjithnjė nė kuptimin shkencor dhe terminologjik qė pėrmban ky term. Nė njė farė kuptimi - qė sipas meje ėshtė mė i rėndėsishmi - arti nuk bėn pjesė nė histori. Pėr shembull, askush nuk mund tė thotė se njė pikturė e Da Vinci-t i pėrket njė kohe tė kaluar dhe si e tillė ėshtė vjetruar, kurse njė pikturė e Bacon-it ėshtė e re sepse i pėrket shekullit qė sapo lamė pas, sepse do ishte krejtėsisht e cekėt dhe sipėrfaqėsore si mėnyrė arsyetimi, ose mė mirė tė themi totalisht e paqėndrueshme.
Nė kėtė kuptim, ēdo artist sado shekuj mė parė tė ketė jetuar, vepra e tij ėshtė njėlloj koherente dhe si pasojė po aq subjekt diskutimesh dhe studimesh siē mund tė jetė vepra e njė artisti tė kohės sonė.
Keni menduar sadopak pėr atė se si do tė pritet libri?
Tė them tė drejtėn mė karakterizon njė lloj qetėsie nė kėtė drejtim. Edhe me ekspozimin e librit nuk jam marrė shumė. Kjo pėr disa arsye, qė mė e qenėsishmja ėshtė zhurma, e cila ska tė bėjė asfare me artin e njėmendėt, qė nė greqishten klasike njihet si fama (tė bėsh zhurmė, zhurmnajė), siē e njohim mė nė fund edhe ne shqiptarėt.
Megjithatė, nga ana tjetėr jam shumė kureshtar dhe mirėpres ēdo sugjerim, vėrejtje apo kėshillė. Madje, kjo ėshtė e vetmja marrėdhėnie qė mė bėn edhe mė tė ndėrgjegjshėm pėr atė ēfarė kam shkruar. Ndėrgjegjja mbi pasojat e veprave tona ėshtė ilaēi mė i dobishėm pėr tė fisnikėruar nė tė nesėrmen qėllimet.
lajme.parajsa.com
Komentoni artikullin
