Si tė jetosh mė gjatė dhe i shėndetshėm deri nė fund
02.09.2008 18:02 Shendeti - Burimi: Observer Shendeti
Nuk janė tė pakėt njerėzit qė ndahen nga jeta nė moshė tė re pėr shkak tė sėmundjeve tė ndryshme. Por nuk mungojnė as mundėsitė pėr tė pėrmirėsuar akoma e mė tepėr mėnyrėn e jetesės, pėr tė shmangur sėmundjet e ndryshme dhe pėr tė jetuar 80, 90 e pse jo edhe 100 vjet. Pėr kėtė shkruan edhe njė artikull nė tė pėrditshmen “The New York Times”. Nėse gjithsecili do tė kujdesej pėr shėndetin dhe mirėqenien e tij, njerėzit do tė jetojnė mesatarisht deri nė 85 vjeē dhe nė vitin 2050 rreth 800 000 amerikanė do tė festojnė 100-vjetorin. Sipas mjekėve edhe pse njerėzit pėsojnė plakjen fizike, zemra e disa prej tyre mund tė qėndrojė e re deri nė vdekje, nėse do tė ndiqet dietat e duhura, ushtrimet fizike e tė shmanget stresi. Fuqia e trupit sigurisht qė ulet me kalimin e moshės, sidomos nėse je nė dekadėn e nėntė tė jetės, e me shfaqjen e sėmundjeve tė ndryshme gjendja fizike dobėsohet edhe mė tej.
Kush jeton mė gjatė?
Shumė studime kanė treguar faktorėt tė cilėt janė pozitivė pėr jetėn e njeriut, duke ndikuar nė jetėgjatėsinė e tij. Por 35 pėr qind pėr jetėgjatėsinė pėrgjigjen gjenet e njeriut, pėr tė cilėt shkenca dhe mjekėsia e deritanishme ka shumė pak nė kontroll. Por studimet e ndryshme mjekėsore kanė treguar se shmangja e probleme kardiake dhe tė gjakut do tė ishte njė faktor i rėndėsishėm pėr tė jetuar mė gjatė.
Veprimet pozitive nė mirėqenie
Doktor Richard S. Rivlin drejtor i qendrės sė trajtimeve tė kancerit nė Weill Cornell Medical College, thotė se asnjėherė nuk ėshtė vonė qė tė ndryshoni zakone, mėnyra tė sjelluri, si pėr shembull orarin e gjumit, vaktet e tė ushqyerit, tė lini duhanin, etj. Kėto veprime mund tė duken shumė tė thjeshta, por sipas studimeve ato kanė njė efekt tė madh nė shfaqjen e formave tė ndryshme tė kancerit. Sipas Doktor Richard S. Rivlin, asnjėherė nuk ėshtė vonė pėr tė adoptuar mėnyra tė reja tė sjelluri tė cilat do tė ndikonin pozitivisht nė shėndetin dhe jetėgjatėsinė tuaj. Por kėto kompozime qelizash kancerogjene nė trupin e njeriut nuk janė tė ndikuara nga mosha. Pėr tė shmangur kėto probleme qenėsore nuk kanė munguar edhe studimet e dietologėve, tė cilėt shprehen se ėshtė e rėndėsishme tė shmangen kaloritė e tepėrta, yndyrnat dhe tė merren sheqerna nė masėn e duhur.
Rėndėsia e ushtrimit fizik
Koha pėr tė rinjtė duket sikur fluturon, por kur i ke kaluar tė 60-at gjykon se nėse do t’i kishe kushtuar vetėm njė orė nga dita jote aktivitetit fizik, do tė ndiheshe mė mirė. E nė tė vėrtetė sipas mjekėve dhe shkencės duke ushtruar aktivitete fizike vetėm disa orė nga dita juaj, pėrfshirė edhe aktivitete aerobike do tė uleshin rastet e shfaqjeve tė problemeve kardiake, ngrirjes sė muskujve apo thyerjes sė kockave; po ashtu ushtrimet e tendosjes reduktojnė artritet dhe ndikojnė nė fleksibilitetin e muskujve dhe balancėn e trupit. Komentet e Dr.Hall janė tė bazuara nė 25 vjet studime, nė bashkėpunim me kolegun e tij Dr. Laurel B. Yates nė Brigham, tė cilėt testuan 2 357 meshkuj tė cilėt ishin tė shėndetshėm dhe u vėzhguan deri nė moshėn 72-vjeēare. 970 meshkuj tė cilėt jetuan deri nė moshėn 90 vjeē si faktorė kryesorė tė identifikua ishte se nuk pinin duhan, nuk konsumonin alkoolin nė masė tė tepruar, kishin marrė masa parandaluese ndaj diabetit, obezitetit dhe presionit tė lartė tė gjakut, si dhe ushtroheshin vazhdimisht. Studime tė tjera nė vija tė trasha kanė theksuar se aktiviteti fizik ėshtė njė faktor pozitiv nė jetėgjatėsinė e njeriut si te femrat, ashtu edhe te meshkujt. Shumė njerėz kanė njė fizik tė mirė dhe zemėr tė shėndetshme pikėrisht sepse ushtrohen dhe nuk rrezikojnė dhjamosjen e organeve tė trupit, apo dobėsimin e muskujve.
Pse femrat jetojnė mė gjatė se meshkujt
Nė botėn e industrializuar, femrat jetojnė 5 deri nė 10 vite mė shumė sesa meshkujt. Ndėr njerėzit qė i kanė kaluar 100 vjeē, 85 pėrqind janė femra. Njė arsye e rėndėsishme ėshtė avantazhet qė femrat kanė ndaj meshkujve, pėr sa i pėrket sėmundjeve kardio-vaskulare, siē ėshtė ataku nė zemėr dhe infarkti. Gratė zakonisht pėrballen me kėto probleme tek tė 70-at dhe 60-at, rreth dhjetė vjet mė vonė se meshkujt, tė cilėt preken nga kėto simptoma tek tė 50-at dhe 60-at. Pėr njė kohė tė gjatė, doktorėt mendonin se ky ndryshim vinte pėr shkak tė estrogjenit. Por studimet kanė treguar se nuk mund tė jetė kjo arsyeja, dhe tashmė e dimė se po t’u japėsh estrogjen grave qė kanė kaluar menopauzėn ėshtė e dėmshme pėr to. Njė arsye pėr shfaqjen mė vonė tė sėmundjeve kardiovaskulare mund tė jetė fakti se femrat kanė relativisht deficencė hekuri, krahasuar me meshkujt, sidomos femrat nė fund tė adoleshencės, pėr shkak tė menstruacioneve. Hekuri luan njė rol shumė tė rėndėsishėm nė qelizat tona, duke prodhuar radikale tė lira, tė cilėt u bashkohen membranave qelizore dhe ADN-sė, ēka mund tė ndikojė nė plakjen e qelizave. Njė mundėsi tjetėr mė e ndėrlikuar (pėr jetėgjatėsinė e femrave) ėshtė se femrat kanė dy kromozome X, ndėrkohė qė meshkujt kanė njė. Kur qelizat plaken ose dėmtohen, ato kanė mundėsi zgjedhjeje pėr sa u pėrket gjeneve, ose njė kromozom X ose tjetrin. Le ta shpjegojmė nė kėtė mėnyrė: kemi njė grup kromozomesh, tė gjitha plaken bashkėrisht. Nė disa qeliza, gjenet nė njėrin kromozom X janė aktive; nė qelizat e tjera, rastėsisht, tė njėjtat gjene me variacione tė ndryshme janė aktive nė kromozomin tjetėr X. Mos harroni, tė gjithė kemi tė njėjtat gjene, arsyeja pse ndryshojmė ėshtė sepse shprehim variacione tė ndryshme me ato gjene, si puna e ngjyrave tė ndryshme tė njė makine. Kėshtu, tek gratė, qelizat mund tė mbrohen nga njė variacion lehtėsisht mė i mirė i njė gjeni nė kromozomin e dytė. Ka dhe disa arsye tė tjera pse meshkujt vdesin mė herėt se femrat. Njė pjesė tjetėr ku shohim shkallė mė tė lartė vdekshmėrie tek meshkujt ėshtė tek ata qė vuajnė nga depresioni, sidomos tek meshkujt e vjetėr. Nėse ata tentojnė tė vetėvriten ato ia dalin mė me sukses se femrat. Nė pėrgjithėsi, rreth 70 pėrqind e faktorėve qė pėrcaktojnė jetėgjatėsinė janė faktorė mjedisorė qė varen nga sjellja juaj dhe mėnyra e jetesės. Ka gjasa qė vetėm 30 pėrqind tė pėrcaktohet nga gjenet. Dhe ky ėshtė lajm shumė i mirė. Sepse ne mund tė jetojmė nė njė mėnyrė tė tillė qė tė kapim tė 100-at. Por nė pėrgjithėsi, ka tre gjera qė meshkujt i bėjnė me keq se femrat. Ato pinė mė shumė duhan. Ato hanė mė shumė ushqime qė shkaktojnė rritjen e kolesterolit. Dhe e treta, meshkujt nuk ia dalin mbanė me stresin aq mirė sa femrat. Ato e brendėsojnė stresin nė vend qė ta lėnė atė tė ikė, edhe pse kjo ėshtė njė pikė mjaft e diskutueshme pėr momentin. Por sidoqoftė, stresi luan njė rol tė rėndėsishėm nė sėmundjet kardio-vaskulare.
Kush jeton mė gjatė?
Shumė studime kanė treguar faktorėt tė cilėt janė pozitivė pėr jetėn e njeriut, duke ndikuar nė jetėgjatėsinė e tij. Por 35 pėr qind pėr jetėgjatėsinė pėrgjigjen gjenet e njeriut, pėr tė cilėt shkenca dhe mjekėsia e deritanishme ka shumė pak nė kontroll. Por studimet e ndryshme mjekėsore kanė treguar se shmangja e probleme kardiake dhe tė gjakut do tė ishte njė faktor i rėndėsishėm pėr tė jetuar mė gjatė.
Veprimet pozitive nė mirėqenie
Doktor Richard S. Rivlin drejtor i qendrės sė trajtimeve tė kancerit nė Weill Cornell Medical College, thotė se asnjėherė nuk ėshtė vonė qė tė ndryshoni zakone, mėnyra tė sjelluri, si pėr shembull orarin e gjumit, vaktet e tė ushqyerit, tė lini duhanin, etj. Kėto veprime mund tė duken shumė tė thjeshta, por sipas studimeve ato kanė njė efekt tė madh nė shfaqjen e formave tė ndryshme tė kancerit. Sipas Doktor Richard S. Rivlin, asnjėherė nuk ėshtė vonė pėr tė adoptuar mėnyra tė reja tė sjelluri tė cilat do tė ndikonin pozitivisht nė shėndetin dhe jetėgjatėsinė tuaj. Por kėto kompozime qelizash kancerogjene nė trupin e njeriut nuk janė tė ndikuara nga mosha. Pėr tė shmangur kėto probleme qenėsore nuk kanė munguar edhe studimet e dietologėve, tė cilėt shprehen se ėshtė e rėndėsishme tė shmangen kaloritė e tepėrta, yndyrnat dhe tė merren sheqerna nė masėn e duhur.
Rėndėsia e ushtrimit fizik
Koha pėr tė rinjtė duket sikur fluturon, por kur i ke kaluar tė 60-at gjykon se nėse do t’i kishe kushtuar vetėm njė orė nga dita jote aktivitetit fizik, do tė ndiheshe mė mirė. E nė tė vėrtetė sipas mjekėve dhe shkencės duke ushtruar aktivitete fizike vetėm disa orė nga dita juaj, pėrfshirė edhe aktivitete aerobike do tė uleshin rastet e shfaqjeve tė problemeve kardiake, ngrirjes sė muskujve apo thyerjes sė kockave; po ashtu ushtrimet e tendosjes reduktojnė artritet dhe ndikojnė nė fleksibilitetin e muskujve dhe balancėn e trupit. Komentet e Dr.Hall janė tė bazuara nė 25 vjet studime, nė bashkėpunim me kolegun e tij Dr. Laurel B. Yates nė Brigham, tė cilėt testuan 2 357 meshkuj tė cilėt ishin tė shėndetshėm dhe u vėzhguan deri nė moshėn 72-vjeēare. 970 meshkuj tė cilėt jetuan deri nė moshėn 90 vjeē si faktorė kryesorė tė identifikua ishte se nuk pinin duhan, nuk konsumonin alkoolin nė masė tė tepruar, kishin marrė masa parandaluese ndaj diabetit, obezitetit dhe presionit tė lartė tė gjakut, si dhe ushtroheshin vazhdimisht. Studime tė tjera nė vija tė trasha kanė theksuar se aktiviteti fizik ėshtė njė faktor pozitiv nė jetėgjatėsinė e njeriut si te femrat, ashtu edhe te meshkujt. Shumė njerėz kanė njė fizik tė mirė dhe zemėr tė shėndetshme pikėrisht sepse ushtrohen dhe nuk rrezikojnė dhjamosjen e organeve tė trupit, apo dobėsimin e muskujve.
Pse femrat jetojnė mė gjatė se meshkujt
Nė botėn e industrializuar, femrat jetojnė 5 deri nė 10 vite mė shumė sesa meshkujt. Ndėr njerėzit qė i kanė kaluar 100 vjeē, 85 pėrqind janė femra. Njė arsye e rėndėsishme ėshtė avantazhet qė femrat kanė ndaj meshkujve, pėr sa i pėrket sėmundjeve kardio-vaskulare, siē ėshtė ataku nė zemėr dhe infarkti. Gratė zakonisht pėrballen me kėto probleme tek tė 70-at dhe 60-at, rreth dhjetė vjet mė vonė se meshkujt, tė cilėt preken nga kėto simptoma tek tė 50-at dhe 60-at. Pėr njė kohė tė gjatė, doktorėt mendonin se ky ndryshim vinte pėr shkak tė estrogjenit. Por studimet kanė treguar se nuk mund tė jetė kjo arsyeja, dhe tashmė e dimė se po t’u japėsh estrogjen grave qė kanė kaluar menopauzėn ėshtė e dėmshme pėr to. Njė arsye pėr shfaqjen mė vonė tė sėmundjeve kardiovaskulare mund tė jetė fakti se femrat kanė relativisht deficencė hekuri, krahasuar me meshkujt, sidomos femrat nė fund tė adoleshencės, pėr shkak tė menstruacioneve. Hekuri luan njė rol shumė tė rėndėsishėm nė qelizat tona, duke prodhuar radikale tė lira, tė cilėt u bashkohen membranave qelizore dhe ADN-sė, ēka mund tė ndikojė nė plakjen e qelizave. Njė mundėsi tjetėr mė e ndėrlikuar (pėr jetėgjatėsinė e femrave) ėshtė se femrat kanė dy kromozome X, ndėrkohė qė meshkujt kanė njė. Kur qelizat plaken ose dėmtohen, ato kanė mundėsi zgjedhjeje pėr sa u pėrket gjeneve, ose njė kromozom X ose tjetrin. Le ta shpjegojmė nė kėtė mėnyrė: kemi njė grup kromozomesh, tė gjitha plaken bashkėrisht. Nė disa qeliza, gjenet nė njėrin kromozom X janė aktive; nė qelizat e tjera, rastėsisht, tė njėjtat gjene me variacione tė ndryshme janė aktive nė kromozomin tjetėr X. Mos harroni, tė gjithė kemi tė njėjtat gjene, arsyeja pse ndryshojmė ėshtė sepse shprehim variacione tė ndryshme me ato gjene, si puna e ngjyrave tė ndryshme tė njė makine. Kėshtu, tek gratė, qelizat mund tė mbrohen nga njė variacion lehtėsisht mė i mirė i njė gjeni nė kromozomin e dytė. Ka dhe disa arsye tė tjera pse meshkujt vdesin mė herėt se femrat. Njė pjesė tjetėr ku shohim shkallė mė tė lartė vdekshmėrie tek meshkujt ėshtė tek ata qė vuajnė nga depresioni, sidomos tek meshkujt e vjetėr. Nėse ata tentojnė tė vetėvriten ato ia dalin mė me sukses se femrat. Nė pėrgjithėsi, rreth 70 pėrqind e faktorėve qė pėrcaktojnė jetėgjatėsinė janė faktorė mjedisorė qė varen nga sjellja juaj dhe mėnyra e jetesės. Ka gjasa qė vetėm 30 pėrqind tė pėrcaktohet nga gjenet. Dhe ky ėshtė lajm shumė i mirė. Sepse ne mund tė jetojmė nė njė mėnyrė tė tillė qė tė kapim tė 100-at. Por nė pėrgjithėsi, ka tre gjera qė meshkujt i bėjnė me keq se femrat. Ato pinė mė shumė duhan. Ato hanė mė shumė ushqime qė shkaktojnė rritjen e kolesterolit. Dhe e treta, meshkujt nuk ia dalin mbanė me stresin aq mirė sa femrat. Ato e brendėsojnė stresin nė vend qė ta lėnė atė tė ikė, edhe pse kjo ėshtė njė pikė mjaft e diskutueshme pėr momentin. Por sidoqoftė, stresi luan njė rol tė rėndėsishėm nė sėmundjet kardio-vaskulare.
lajme.parajsa.com
