Nëse Projektligji i hartuar nga Qeveria për disa ndryshime në Ligjin për organizimin dhe funksionimin e Prokurorisë në Republikën e Shqipërisë, edhe pse i publikuar pjesërisht nga organet e shtypit në një sezon pushimesh dhe brenda pak ditëve, ka ngjallur debate të shumta në qarqet e juristëve dhe ato akademike, kjo shpjegohet me disa arsye, më tepër parimore, se sa utilitare. Kështu për shembull, nga dispozitat të bëra të njohura deri tani të Projektligjit që pritet t'i nënshtrohet diskutimeve dhe miratimit në seanca plenare të Kuvendit të Shqipërisë qysh me fillimin e sesionit të ri parlamentar, vihet në pikëpyetje funksionimi i organit të akuzës si strukturë e pavarur në hierarkinë shtetërore, parimi kushtetues i ndarjes dhe i balancimit të pushteteve, roli i këtij organi mediator midis ekzekutivit e gjyqësorit dhe si pjesë integrale e sistemit të drejtësisë. Prandaj, deri në kohën e shqyrtimit të këtij Projektligji nga deputetët, mendoj se intensiteti i artikujve të botuar në shtyp rreth këtij akti nuk do të ishte i tepërt dhe i panevojshëm.
Meqë Projektligji në fjalë, nga maxhoranca qeverisëse shpallet si një prej akteve më të rëndësishme të reformës në drejtësi, e cila proklamohet me të madhe krahas asaj elektorale, si një pedalon për kërcimin drejt të ardhmes euro-atlantike të vendit tonë, ndoshta ia vlen që në këto radhë të mos merremi me ndryshimet e artikuluara nga motive të dyshimta, por pikërisht me një boshllëk ligjor që duhet të mbushë ai. Konkretisht, me parashikimin e vendosjes së një të drejte të cenuar të prokurorëve në rastet e shkarkimit të padrejtë të tyre, çka mendohet që do të rriste sigurinë në përmbushjen e detyrave të tyre gjatë luftës së vështirë dhe kërcënuese, sidomos ndaj krimit të organizuar dhe korrupsionit të zyrtarëve të lartë.
Ndërsa për Prokurorin e Përgjithshëm, Kushtetuta jep në mënyrë të shprehur rastet e shkarkimit të tij (neni 149/3), për prokurorët e tjerë, të cilët varen drejtpërdrejt nga i pari, nuk jepet asnjë përcaktim konkret. Ligji Themelor i shtetit, i miratuar afro 10 vjet më parë, nuk parashikoi - në dallim prej gjyqtarëve - të drejtën e ankimit të prokurorëve kundër shkarkimeve të padrejta. Për këtë arsye, deri edhe pas vitit 2000 kishte një çoroditje për shkallën e gjyqësorit ku duhej të drejtoheshin ata për rivendosjen e të drejtave të tyre. Madje, disa prokurorë vazhdonin t'i drejtonin kërkesat pranë Gjykatës së Lartë, ndoshta për forcë zakoni, që nga koha kur sipas Ligjit për Dispozitat Kryesore Kushtetuese ata emëroheshin dhe shkarkoheshin njësoj si gjyqtarët nga Këshilli i Lartë i Drejtësisë. Derisa Kolegji Civil i Gjykatës së Lartë i orientoi ata që t'ua drejtonin kërkesat e tyre gjykatave të shkallës së parë.
Përfundimisht, me Ligjin nr. 8737, datë 12.02.2001, konkretisht në nenin 34 të këtij Ligji, u sanksionua e drejta e ankimit, por vetëm kundër masave disiplinore të vërejtjes; vërejtjes me paralajmërim për shkarkim nga detyra; pezullimit nga detyra dhe kalimit në një detyrë tjetër më të ulët brenda për brenda organit, për një periudhë nga gjashtë muaj deri në një vit. Veçse nuk u parashikua e drejta e ankimit kundër shkarkimit nga detyra. Motivi i këtij kufizimi ligjor shprehej dukshëm në pikën 2 të nenit të sipërpërmendur, sipas së cilës, dekreti i Presidentit të Republikës për shkarkimin nga detyra të prokurorit ishte i paankimueshëm. Me këtë Ligj pra, garancitë që u jepeshin prokurorëve pësuan vërtet ndryshime në sensin negativ, u sigurohej prokurorëve mbrojtje ligjore më e ulët edhe se e çdo punonjësi tjetër të shërbimit publik, u kufizohej atyre dukshëm rivendosja e të drejtave të cenuara, duke injoruar përmbajtjen dhe frymën e një sërë dispozitash të Kushtetutës sonë dhe të Konventës Europiane për të Drejtat e Njeriut dhe Liritë Themelore.
Vërtet që në Ligjin nr. 8737, datë 12.02.2001, "Për organizimin dhe funksionimin e Prokurorisë në Republikën e Shqipërisë" sanksionohej në mënyrë të qartë se: "Kundër dhënies së masave disiplinore të parashikuara në shkronjat 'a', 'b' dhe 'c' të pikës 1 të nenit 33, mund të bëhet ankim në Gjykatën e Apelit në Tiranë...". Pra, ndryshimi i nivelit gjyqësor ku mund të kërkohej rivendosja nuk duhet interpretuar si mohim tërësor i garancive dhe i mbrojtjes që i sigurohen prokurorit, sepse pushteti gjyqësor nuk ushtrohet vetëm nga Gjykata e Lartë, por edhe nga ato të apelit dhe të shkallës së parë. Dhe, sipas nenit 142 të Kushtetutës organet e shtetit janë të detyruara të ekzekutojnë vendimet gjyqësore të çdo niveli. Aq më tepër që sipas një tjetër dispozite të Ligjit Themelor (neni 145), gjyqtarët e çdo niveli janë të pavarur dhe u nënshtrohen vetëm Kushtetutës dhe ligjeve.
Megjithatë, e drejta e ankimit mbetej e pjesshme, pra vetëm kundër masave disiplinore, të cilat gjithsesi nuk e zgjidhin atë që quhet 'kontrata e shërbimit publik'. Kështu që në praktikën gjyqësore u ndeshën arsyetime të ndryshme rreth pyetjeve: nëse mund të ngrihej apo jo padia për shfuqizimin e dekreteve të presidentit mbi largimin nga puna pa të drejtë të prokurorëve të caktuar?; nëse këto akte mund t'i nënshtroheshin apo jo shqyrtimit gjyqësor?; nëse ato kanë apo jo karakter vetëm administrativ? Përgjigjen e pyetjes së fundit e dha Gjykata Kushtetuese në Vendimin e saj nr.25, datë 13.02.2002, ku lexojmë: "...Presidenti i Republikës, në ushtrimin e funksioneve të tij, krahas akteve që janë rezultat dhe shprehje e drejtimit politik, nxjerr edhe akte individuale me karakter administrativ. Në aktet me karakter administrativ përfshihen edhe dekretet që dalin në adresë të prokurorëve". Ndërsa dy pyetjeve të para, Gjykata e Lartë me Vendimin e saj nr.3, datë 30.01.2003 iu përgjigj 'ashtu - kështu', duke arsyetuar se përjashtohet juridiksioni gjyqësor për të shqyrtuar ligjshmërinë e dekretit presidencial për shkarkimin nga detyra, por nuk përjashtohet tërësisht juridiksioni për të vendosur gjyqësisht zgjidhjen e disa pasojave që rrjedhin nga dëmtimi i interesave ekonomiko - financiare.
Me ç'kuptohej atëherë, edhe këto dy vendime u bënë shtysë për të amenduar 24 dispozita me anë të hartimit dhe miratimit të Ligjit nr. 9102, datë 10.07.2003, që është në fuqi edhe sot, ku pika 2 e nenit 34 është e formuluar kështu: "Në rastet e shkarkimit nga detyra, prokurori mund të bëjë ankim në Gjykatën e Apelit - Tiranë, ndërsa prokurorët pranë këtij niveli gjyqësor në gjykatën e apelit më të afërt. Kur gjykata çmon se shkarkimi nga detyra është i pabazuar në ligj, prokurori përfiton pagën deri në një vit pune, e cila paguhet nga Prokuroria". Siç shihet, u parashikokërka e drejta e ankimit, por jo rivendosja e plotë e të drejtës së cenuar, domethënë rikthimi në detyrë. Kështu ngushtohet pa të drejtë objekti i gjykimit, pra vetëm për një pjesë të pasojave që vijnë nga shkarkimi i pabazuar në ligj, çka mund të nënkuptojë qartazi edhe shkarkimin pa të drejtë të prokurorëve nga detyra.
Mjetet ankimore që u janë vënë në dispozicion prokurorëve të shkarkuar nga detyra janë dukshëm të limituara, sepse në këto raste, gjykimi kufizohet vetëm në korrigjimin e pjesshëm të pasojave ekonomike (deri me 12 paga mujore), duke anashkaluar themelin e çështjes, atë të largimit nga detyra. Dhe të mos harrojmë, se mohimi i të drejtës për të shqyrtuar dhe vendosur rikthimin në punë është një sanksion veçanërisht i rëndë. Kompensimi i pjesshëm i dëmit të shkaktuar a të pësuar prej largimit pa të drejtë nga detyra nuk mund të përbëjë argument bindës për përjashtimin nga juridiksioni gjyqësor i marrëdhënieve të punës së prokurorëve, të atyre që në bazë të nenit 44 të Kushtetutës kanë gjithashtu të drejtë, sikurse plot qytetarë të tjerë, që të zhdëmtohen në përputhje me ligjin, kur janë dëmtuar për shkak të një akti, veprimi ose mosveprimi të paligjshëm të organeve shtetërore.
Ndërkohë, me këtë cungim mjetesh injorohet haptazi edhe rëndësia që i jep Konventa Europiane mbrojtjes së individëve nga arbitrariteti shtetëror, i cili mund të ndodhë edhe në rastet e padrejta dhe në kundërshtim me ligjin të marrëdhënies juridike të shërbimit publik. Ligji në fuqi "Për organizimin dhe funksionimin e Prokurorisë në Republikën e Shqipërisë", në vend që të parandalojë arbitraritetin, legalizon shkarkimin e njëanshëm nga detyra të prokurorëve, kur për të mundësuar përmbushjen e prerogativave të shprehura në nenin 13 të Konventës, prokurorët duhet të kenë në dispozicion një mjet efektiv për të kërkuar rivendosjen e plotë të së drejtës së cenuar, domethënë rikthimin e tyre në detyrë.
Rivendosja e kësaj të drejte është një institut kushtetues, që rregullohet nga neni 42 i Dokumentit Bazë të shtetit, sipas të cilit, kushdo mund t'i drejtohet gjykatës, pa bërë dallimin midis mbrojtjes së të drejtave, lirive dhe interesave ekonomike dhe mbrojtjes së atyre jo ekonomike, pavarësisht se, në rastet që po shqyrtojmë, marrëdhënia juridike e punës ka gjithashtu edhe karakter ekonomik, pasuror. Dhe, kërkesat e nenit 42 të Kushtetutës kanë formën e një garancie shtetërore, dhe jo vetëm të një shpalljeje synimesh formale.
Në kontekstin në të cilin zbatohet e drejta në 'kontratën e shërbimit civil', kjo, për nga natyra e saj pasurore, duhet të klasifikohet si një 'e drejtë civile' në kuptim të nenit 6/1 të Konventës Europiane. Dhe, përderisa Ligji ynë për Prokurorinë i hap rrugë pushimit të prokurorit nga puna pa të drejtë, nuk ka arsye për ta nxjerrë pretendimin e tij për rivendosjen e të drejtës nga kuadri i zbatimit të dispozitës së përmendur më sipër. Në 'kontratën e shërbimit publik' palët kanë detyrime reciproke dhe pikërisht ky fakt nuk e veçon organin kompetent shtetëror që të mos e zbatojë Kushtetutën dhe ligjet njësoj për të gjithë. Realisht ky Ligj është larguar mjaft nga barazia e shpallur prej nenit 18 të Kushtetutës. Sipas regjimit juridiko - kushtetues të sqaruar shkurtimisht më sipër, sidoqoftë merret vesh se prokurorët ndryshojnë nga gjyqtarët, por nuk mund të mos jenë të barabartë me punonjësit e tjerë të shërbimit publik, të cilëve u njihet rikthimi në detyrë, me Ligjin nr. 8549, datë 11.11.1999, "Për statusin e nëpunësit civil' dhe me aktet e tjera nënligjore të dala në bazë dhe për zbatim të këtij Ligji.
Për këto arsye dhe për një varg të tjerash te të cilat detyrohemi prej formatit të ngushtë gazetaresk që të mos zgjatemi. Po është e domosdoshme që Projektligji i hartuar nga Qeveria të mos u nënshtrohet për miratim procedurave të përshpejtuara, siç ka deklaruar një herë kreu i maxhorancës qeverisëse, por debateve dhe diskutimeve parlamentare. Jo vetëm për të mos lejuar në tekstin përfundimtar të tij shmangie nga normat e gjithëpranuara, terma dhe koncepte të arrogancës politike, por edhe për të rregulluar në mënyrë të plotë rivendosjen e të drejtës së cenuar të prokurorëve, të cilët me mbrojtjen e kufizuar që gëzojnë aktualisht, janë punonjësit më të ekspozuar ndaj hakmarrjes dhe arbitraritetit të individëve dhe klaneve të korruptuara me fuqi pushtetore të nivelit qendror dhe vendor. Në të kundërt, jo vetëm prokurorëve, por edhe qytetarëve të tjerë që shpresojnë për një luftë konsekuente dhe pa kompromis kundër kriminalitetit, çka është domosdoshmërish e lidhur me garancitë e të drejtave të protagonistëve të kësaj lufte, do t'u vinte vetvetiu në majë të gjuhës ajo shprehja e njohur popullore: "Ku ishim? Asgjëkundi! Çfarë bëmë? Asgjësendi!".

(s.g/GazetaShqiptare/Balkanweb)